Jan van Scorel, de Hollandse Leonardo da Vinci

Het Schilderboeck uit 1604 van de kunstenaarsbiograaf Karel van Mander biedt veel informatie over de Nederlandse schilderkunst uit de vijftiende en vooral zestiende eeuw. Zijn beschrijving over het leven van Jan van Scorel laat zien hoe deze schilder de Italiaanse Renaissance naar de Noordelijke Nederlanden bracht. Lees over het succes van de ‘Hollandse Leonardo da Vinci’, zoals deze homo universalis soms wordt genoemd.

Ontwikkeling tot Renaissancekunstenaar

Jan van Scorel wordt in 1495 – zijn naam verraadt het al – geboren in het dorp Schoorl in de buurt van Alkmaar als de onwettige zoon van een dorpspastoor. Na zijn schooltijd gaat hij in de leer bij de Haarlemse schilder Cornelis Willemsz., om daarna in 1512 in Amsterdam te werken bij Jacob Cornelisz. van Oostsaenen. Nog later vindt hij werk in het atelier van Jan Gossaert, een schilder die in Italië kennis heeft gemaakt met de Renaissance.

Ook Jan van Scorel is reislustig. In 1518 begint hij aan een lange reis, waarbij hij in Duitsland de beroemde kunstenaar Albrecht Dürer ontmoet; een ontmoeting die grote indruk op hem maakt en ook in zijn werk uit die tijd zichtbaar is. Via Oostenrijk belandt Van Scorel in 1520 in Venetië, om zich daar in te schepen voor een pelgrimsreis naar het Heilige Land, waar hij Bethlehem en Jeruzalem bezoekt. In 1521 keert hij terug naar Italië.

In 1522 was de paus van Rome een Nederlander afkomstig uit Utrecht: Adrianus VI. Hij benoemde Jan van Scorel tot conservator van de pauselijke kunstcollectie; hiermee treedt Van Scorel in de voetsporen van zijn voorganger Rafaël, de grote Renaissancekunstenaar. Helaas was Adrianus geen lang leven als paus beschoren; hij stierf in 1523 onder verdachte omstandigheden. Met zijn dood kwam een einde aan de omzwervingen van de kunstenaar. Hij keerde terug naar Utrecht met tal van nieuwe inzichten ontleend aan de Italiaanse Renaissancekunstenaars.

De meester en zijn leerlingen

Door zijn nieuwe opvattingen speelde Van Scorel een baanbrekende rol in de doorbraak van de Renaissance in de Noordelijke Nederlanden. Karel van Mander noemt hem in zijn Schilderboeck dan ook ‘de lantaarndrager en stratenmaker van onze kunsten’. Toch kwam de schilderkunst voor Jan van Scorel niet op de eerste plaats. Bij zijn terugkeer in Utrecht bemachtigde hij een geestelijke functie en in 1528 werd hij benoemd tot kanunnik van de Mariakerk in die stad. Daarnaast bleef hij werkzaam als schilder.

Vanwege politieke conflicten in de Domstad woonde hij tussen 1527 en 1530 echter in Haarlem, met Maarten van Heemskerck als zijn belangrijkste leerling. Het verblijf in Haarlem was zeer vruchtbaar. Meester en leerling zorgden er samen voor dat de Renaissancekunst een rol van belang ging spelen in de Noordelijke Nederlanden. Van Heemskerck maakte zich de stijl van zijn meester zo eigen, dat kenners lang niet altijd kunnen opmaken of een werk aan Jan van Scorel of aan zijn leerling moet worden toegeschreven. Het portret van Maria Magdelena met zalfpot (detail, bij de inleiding op dit artikel) uit circa 1528 is geschilderd door de meester zelf.

Terug in Utrecht beheert Jan van Scorel een bloeiend atelier, waar onder meer tal van belangrijke altaarstukken worden geschilderd en gebrandschilderde ramen worden ontworpen. De enorme altaarstukken, gemaakt in opdracht, werden meestal voltooid door zijn leerlingen. De bekendste hiervan is Anthonis Mor (1519 – 1576), die de reislust van zijn meester overnam. Hij reisde door Europa en werkte voor tal van hoge opdrachtgevers aan verschillende hoven.

Jan van Scorel werkt niet alleen aan religieuze opdrachten, hij schilderde ook prachtige portretten. Als echte Renaissancekunstenaar vindt hij het individu de moeite waard om afgebeeld te worden. Een voorbeeld hiervan is het portret van Agatha van Schoonhoven, de vrouw waarmee hij samenleeft – trouwen is voor een geestelijke immers niet mogelijk – en met wie hij zes kinderen krijgt.

Een homo universalis

De invloed van de Renaissance is niet alleen terug te vinden in de schilderkunst van Jan van Scorel. Ook het intellectuele gedachtegoed ervan draagt hij een warm hart toe. Hij ziet de schilder niet langer als een ambachtsman, zoals in de voorgaande Middeleeuwen. Nee, een schilder is net zo goed een intellectueel als schrijvers, dichters en geleerden. Onder invloed van Michelangelo en Rafaël, wier werk hij in Italië grondig bestudeerd heeft, ontwikkelt Jan van Scorel zich als homo universalis, een alleskunner. Hij wordt daarom ook wel de Nederlandse Leonardo da Vinci genoemd. Net als Leonardo legt hij zich toe op uitvindingen en pakt hij in de periode 1549 – 1553 verschillende ingenieurs- en architectuurprojecten op – met minder succes dan zijn grote voorbeeld.

Na zijn dood in 1562 wordt Jan van Scorel geëerd met een praalgraf in ‘zijn’ Mariakerk, voorzien van zijn portret, geschilderd door zijn leerling Anthonis Mor. Voor die tijd een uitzonderlijke bevestiging van de reputatie die hij al tijdens zijn leven geniet.
Vlak na zijn overlijden ging een gedeelte van zijn werk tijdens de Reformatie bij de Beeldenstorm verloren. Toch is er nog een gedeelte in eigendom van Nederlandse musea. Het Centraal Museum in Utrecht beheert de grootste collectie van zijn schilderijen, zoals de meeste werken in die periode in de Noordelijke Nederlanden met olieverf geschilderd op een – meestal eikenhouten – paneel.