Geologische abstractie: kunst van Lambertus (Bart) de Jong

Lambertus (Bart) de Jong (1919-2005) werd in Amsterdam geboren als zoon van een kleermaker. Al op jonge leeftijd wilde hij kunstschilder worden. Hij begon zijn loopbaan als huisschilder in Rotterdam, waarna hij rond 1940 als autodidactisch kunstschilder aan de slag gaat.

Jeugd

Rond zijn vierde jaar wist De Jong al dat hij kunstschilder wilde worden. Korte tijd erna komt hij in een jongensinternaat op de Veluwe te wonen. Als achtjarige jongen ziet hij daar in de bossen voor het eerst het zonlicht door de dennen uiteenvallen in vele kleurschakeringen. Dit beeld zal hem in zijn latere leven inspireren tot tal van kleurrijke, abstracte schilderijen.

Loopbaan

Voor het echter zover is, gaat hij eind jaren dertig eerst als huisschilder in Rotterdam aan de slag om zo in zijn levensonderhoud te kunnen voorzien. In zijn vrije tijd schildert hij landschappen en portretten, die hij aan kunsthandelaren verkoopt. De Jong is op schildergebied autodidact. Zonder scholing aan een kunstacademie begint hij zijn schilderscarrière.

In 1940 vlucht hij – midden in het bombardement op Rotterdam – naar Amsterdam; de mogelijkheden om zijn werk te verkopen zijn er beter. Hoewel hij gevaar loopt omdat hij joods is, duikt hij niet onder en schildert hij door onder zijn pseudoniem. Ook de verkoop van zijn werk aan het buitenland gaat gewoon door. Zijn Joods-Portugese moeder en een groot aantal familieleden worden in de oorlog gedeporteerd, meer wilde de kunstenaar daar nooit over kwijt.
Als kunstschilder krijgt hij steeds meer bekendheid met zijn bos- en heidelandschappen, waarna hij zich in zeegezichten gaat specialiseren. Vooral die categorie wordt onder de signatuur Bart de Jong aan een internationale klantenkring verkocht.

Anonimiteit

Bijna vijftig jaar lang leidde De Jong een anoniem kunstenaarsbestaan. Hij kan goed leven van zijn kunst en heeft dan ook nooit een kunstenaarsuitkering nodig gehad. Terwijl de tijdgeest steeds meer de kant van abstractie opging, blijft hij trouw aan zijn figuratieve, realistische werk. Wel volgt hij de ontwikkelingen in de abstracte kunst, zonder zich er verder iets van aan te trekken.
Pas rond zijn vierenvijftigste begint De Jong zelf abstract te werken. Hoewel in de jaren tachtig van de vorige eeuw realisme en figuratie terugkeren in de schilderkunst, kiest hij radicaal voor de abstractie en werkt hij in het geheim aan een heel ander oeuvre.

Geologisch abstract

Met zeker vijftienhonderd kwasten experimenteerde hij jarenlang om zijn Veluwse jeugdervaringen op het doek te krijgen. De breking van het licht wordt een terugkerend thema in zijn abstracte werk. Hij treedt hiermee in de voetsporen van kunstschilders als Vincent van Gogh, die het publiek als een van de eerste kunstenaars attent maakte op de boerenarbeiders, de aardappeleters, en Jozef Israëls, die als eerste de ellende van het vissersbestaan vastlegde.
Lambertus wijst als eerste kunstenaar de toeschouwers op alles wat flonkert en schittert in de natuur. Hiermee volgt hij zijn uitspraak: “Een schilder is pas een schilder als hij de mensen iets kan laten zien wat ze normaliter over het hoofd zien.” Hij tekent zijn werk niet langer met Bart de Jong, maar signeert zijn abstracte werk simpel met Lambertus.

Op negenenzestigjarige leeftijd acht Lambertus de tijd rijp om het publiek met zijn nieuwe werk kennis te laten maken en is de broodschilder is een echte kunstenaar geworden. Hij exposeert met doeken waarop iets van een landschappelijke of misschien kosmische setting is te herkennen. Naast de breking van het licht zijn ook de structuren van mineralen erin terug te vinden. Lambertus noemt zijn werk daarom geologisch abstract. Eigenlijk kan ieder naar eigen fantasie een invulling aan de werken geven.

Eigenzinnig en kritisch

Lambertus verstopte zijn ateliers, hij woonde en werkte in een schamel ingericht bedrijfspand in Amsterdam. Lange tijd had hij twee ateliers. In het ene maakte hij zijn figuratieve werk voor de verkoop; hier liet hij mondjesmaat handelaren toe. In het andere atelier was alleen zijn echtgenote welkom. Heel wat schilderijen, die waardevol waren als experiment, voldeden niet aan zijn kritische maatstaven. Hij verstopte ze en hield ze weg voor het publiek.

Lambertus bekeek het werk van zijn kunstzinnige collega’s behoorlijk kritisch. Naar zijn mening misten de kunstenaars uit zijn tijd de kennis en het doorzettingsvermogen om doorwrocht werk te maken. Voor zijn zeegezichten, zijn specialisatie in de jaren vijftig, heeft hij veel studie verricht en er veel tijd aan besteed. Dat is ook de reden waarom hij er altijd van heeft kunnen leven.

In de begintijd was hij onder de indruk van hetgeen de Cobra-groep presteerde, later vond hij het werk van Appel maar een ‘kladderzooi’. Zijn eigen kennis ontleende hij aan de bestudering van de kleurenleer en de compositieleer.
Ook vond Lambertus dat jongere kunstenaars tekortschoten in hun kennis over verf. Olieverf, zijn materiaal, is lastig om mee te werken en vergt heel wat oefening.

Privé

Dat het Lambertus wel lukte om kennis en inzicht te vergaren is onder meer te danken aan het feit dat hij zich goed kon afzonderen. Aan gezelschap en gezelligheid had hij niet zoveel behoefte; schilderen is dan ook een eenzaam vak.

Over zijn privé-leven wilde hij nooit veel kwijt, dat stond volkomen los van zijn werk. Lambertus hield niet van kunstenaars die hun privé-leven een bijna grotere rol toebedelen dan hun kunstwerken.
Alleen binnen de muren van zijn ateliers was hij kunstenaar. Eenmaal buiten was hij kunstenaar af. Hij had een afkeer van het zogenaamde kunstenaarsleven. Eigenlijk haatte hij schilderijen en galeries; hij hield alleen verschrikkelijk veel van het schilderen.

Stichting

De laatste jaren van zijn leven schilderde Lambertus alleen maar abstract; tot op hoge leeftijd nog dagelijks. In zijn werk binden symmetrie en chaos de strijd met elkaar aan. Elk schilderij toont het gevoel van de kunstenaar voor kleur en zijn oog voor detail.

Lambertus besloot zijn enorme productie aan abstract werk in een stichting onder te brengen, teneinde de collectie bij elkaar te houden; de Stichting Lambertus wordt hiertoe in het leven geroepen. Inmiddels heeft de stichting – een aantal jaar na het overlijden van de kunstenaar – toestemming het werk te verkopen, op voorwaarde dat de opbrengst aan een goed doel ten goede komt.

Meer afbeeldingen zijn te vinden op de website van Stichting Lambertus