Anny Tan: Retour Amoy – boekbespreking over een vrouwenleven

Het bewogen levensverhaal van Anny Tan, die opgroeide op in een vermogende Chinese familie op het vooroorlogse Java en later voor haar studie naar Nederland vertrok, opgetekend door sinoloog Leonard Blussé. Net voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog keerde zij terug naar Nederlands-Indië. Ze trouwt er, krijgt er na de oorlog haar kinderen en besluit in hun belang om eind jaren vijftig naar communistisch China te vertrekken.

Introductie

Het boek is opgedragen aan Tan Tjing Wie, de in 1994 overleden echtgenoot van Anny Tan.
Naast een inleiding bestaat het boek uit vijftien hoofdstukken, waarvan sommige met subhoofdstukken, met tot slot een epiloog van slechts veertien bladzijden, waarin het leven in China uit de doeken wordt gedaan.
Verder zijn er diverse plattegronden, veel foto’s, een stamboom van de familie Tan, een woordenlijst en registers op plaatsnamen en personen in het boek opgenomen.

De inleiding opent met een citaat van de Chinese wijsgeer Confucius, een beknopte beschrijving van de levensloop. De moraal ervan – het leven is één lang leerproces – is zeker van toepassing op het leven van Anny Tan. Dan wordt uit de doeken gedaan hoe de auteur ertoe gekomen is haar biografie te schrijven.

In 1980 vertrekt Blussé, na al geruime tijd te zijn afgestudeerd als sinoloog, naar China. Ten tijde van de Culturele Revolutie zou hij niet zelfstandig door het land kunnen reizen, om die reden zag hij eerder af van de reis erheen.
Nu is zijn reisdoel de havenstad Xiamen aan de monding van de Drakenrivier, het vroegere Amoy. In deze stad maakt de 34-jarige auteur kennis met de dertig jaar oudere Anny Tan en haar gezin, als hij een pakketje namens een familielid uit Leiden aflevert. Het klikt en het contact tussen de twee blijft. Gefascineerd door haar leven neemt Blussé haar interviews af en correspondeert met haar. Op grond van wat hij zo te weten komt, is het boek ontstaan.

De auteur kiest ervoor om Anny Tan aan het woord te laten: het verhaal wordt dan ook in de ik-vorm verteld. Zo is het boek niet alleen een biografie, maar ook een autobiografie. Een egodocument – gebaseerd op oral history – dat een beeld geeft van de twintigste eeuw, gezien door de ogen van een Aziatische vrouw; bijzonder is dat het daarmee gaat om een Chinese vrouw in het voormalig Nederlands-Indië.

Het leven van Anny Tan; samenvatting

Hoewel een vrouwenleven meestal in drie fases wordt ingedeeld, beginnend met de jeugd in gezinsverband, dan een volwassen ‘autonome’ fase als moeder en afsluitend de terugblik erop tijdens de oude dag, kan het leven van Anny Tan tevens onderverdeeld worden naar verblijfplaats.

• Voorgeschiedenis
  
• Jeugd op Java
  
• Studie in Nederland, kennismaking met Europa
  
• Huwelijk op Java
  
• Gezinsleven in Indonesië
  
• Vertrek naar China
  
• Terugblik
  

Voorgeschiedenis

Twee broers verruilden rond 1850 Amoy in China voor Solo (nu Soerakarta) op Java. In zakelijk zijn ze daar succesvol. Een van de twee, de overgrootvader van Anny, trouwt met een meisje dat deels Javaans is. De oudste dochter uit dat huwelijk is de grootmoeder van Anny Tan. Deze grootmoeder – Simak genaamd en afkomstig uit een baba-familie, zoals Chinezen van gemengde komaf worden genoemd – speelde een belangrijke rol in de jeugd van Anny.
Het enorme huis waar Anny geboren is – Ketandan, een huis in Chinese stijl – was Simak’s bruidsschat. Ze bestierde daar met succes een eigen batikbedrijf en kreeg er drie dochters en zeven zoons. De vijfde zoon is de vader van Anny.

Anny’s ouders trouwen in 1903 en beginnen in 1909 een eigen zaak: toko Securitas, ook begonnen als een batikkerij. Haar vader ontwerpt veelgevraagde batikpatronen voor het bedrijf. In 1904 wordt het oudste kind, een zoon, geboren; korte tijd later volgen nog drie dochters.
Anny’s vader heeft moderne opvattingen. Als China in 1911 van keizerrijk republiek wordt, laat hij als één van eersten in Indië zijn vlecht afknippen (voor die tijd had men daar toestemming voor nodig). Wanneer in 1914 de import van handelswaar voor toko Securitas sterk terugloopt, besluit haar vader rechtstreeks uit de VS te importeren en Engels te leren. Iets later, in 1916, laat hij zich vanwege zijn handelsbetrekkingen, gelijkstellen met Europeanen. Chinezen in Nederlands-Indië waren namelijk voor de wet Vreemde Oosterlingen, al bestonden er tal van onderlinge verschillen binnen de Chinese gemeenschap. Hierdoor kon dochter Anny in 1917 als enig kind binnen het gezin als ‘met Europeanen gelijkgestelde’ worden ingeschreven bij de burgerlijke stand van Solo.

Jeugd op Java

Anny is het nakomertje in het gezin, dat de oogappel van haar vader wordt. Door zijn moderne opvattingen stelt hij meisjes niet achter bij jongens en maakt hij werk van de scholing van zijn dochters.

Het boek verhaalt over de leefomstandigheden in Solo in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw en op de gebruiken en tradities binnen een vermogende Chinese familie. Het biedt een uitgebreid verslag van onder andere religieuze gebruiken, feesten en rituelen, medische gebruiken, reizen, voeding, kleding en trends. Opvallend is de hechte band tussen de familieleden onderling.
De familie is Chinees met Javaanse invloeden, al kijken sommige Chinezen wel wat op de Javanen neer. Anderzijds worden de Chinezen als handelaars en geldschieters soms met argwaan door de lokale bevolking bekeken.
Toko Securitas floreert door de verkoop van allerlei westerse producten, maar gaat uiteindelijk failliet omdat Anny’s vader weigert importproducten van China’s vijand Japan te verkopen.

Als enige van het gezin bezoekt Anny de fröbelschool, waar ze kennismaakt met de Indische versie van Ot en Sien. Ze denkt lange tijd dat ze ook Indisch is, tot ze er op de Hollands Chinese School achter komt dat ze Chinees is. Ze aardt niet echt op deze lagere school en wordt later naar de Europese meisjesschool gestuurd. Vanwege haar goede schoolresultaten en op aandrang van haar vader doet ze toelatingsexamen voor de HBS. Toegelaten vertrekt ze als dertienjarige naar Semarang, waar ze bij familie gaat wonen. De HBS-tijd is nog maar nauwelijks begonnen, of haar moeder overlijdt onverwacht, vlak erna volgt het overlijden van oma Simak.

Anny blijkt meer aanleg voor wiskunde dan voor talen te hebben, maar nog voor ze de HBS heeft afgemaakt, overlijdt haar vader aan kanker. De speciale band met zijn dochter is altijd gebleven. Wel raadde hij Anny af voor een vervolgstudie naar Nederland te vertrekken, vermoedelijk omdat de crisis voelbaar begon te worden en hijzelf financieel aan de grond zat.
Desalniettemin weet Anny na zijn overlijden het benodigde bedrag bij elkaar te sprokkelen en in 1935 vertrekt ze naar Nederland. Haar ‘weldoeners’ adviseren haar met een diploma terug te keren en niet met een huwelijksakte.

Studie in Nederland, kennismaking met Europa

Na een voorspoedige bootreis arriveert de 18-jarige Anny Tan in Nederland. Ze gaat wiskunde, natuurkunde en astronomie aan de filosofische faculteit van Utrecht studeren. Het leven in Nederland verloopt met ups en downs. Gelukkig is er altijd een hartelijk onthaal bij Anny’s oudere nicht Lucie, die heel wat (buitenlandse) reisjes en logeerpartijen organiseert.

In Nederland wordt Anny lid van een studentenvereniging voor Indische Chinezen. Hierdoor wordt ze zich meer bewust van haar Chinese achtergrond en beseft ze dat ze haast niets over China weet. Ze neemt daarom taallessen. Op de vereniging ontmoet ze haar toekomstige man Tan Tjing Wie, rijk maar niet elitair.
Als Japan in 1937 China binnenvalt, zetten de studenten hulpacties voor het Chinese moederland op touw. Tan Tjing Wie moet wegens familieomstandigheden terug naar Indië en Anny acht het haar plicht – ze zijn al min of meer verloofd – zonder diploma met hem mee terug te gaan. Later bekent ze hier haar enorme spijt over en zegt ze zich te schamen ten opzichte van degenen die haar geld voor haar studie hebben geleend.

Huwelijk op Java

Zo belandde Anny Tan in 1939 weer in Indië. Ze gaat naar haar familie in Solo, Tjing Wie naar zijn moeder in Soerabaja. Een officiële verloving volgt al snel, maar dan zorgen een bruidsschat en het inwonen bij de schoonmoeder voor problemen rond het huwelijk. Inmiddels was het huwelijk voor de Burgerlijke Stand gesloten en een Chinees huwelijk – het echte – zou snel volgen. Door ziekte en een operatie van Anny verloopt dat niet helemaal naar behoren.
De relatie met haar schoonmoeder en de oudste zus van Tjing Wie verloopt stroef, met de jongste zus Tian kan Anny het uitstekend vinden; zij trekt later zelfs in bij haar broer en schoonzus. Want vanwege de huiselijke problemen gaat het jonge stel al snel op zichzelf wonen.

Niet lang hierna volgt de aanval op Pearl Harbour en dreigt er oorlog. Net als haar echtgenoot is Anny inmiddels ook in het onderwijs verzeild geraakt. Zij is de eerste Chinese HBS-lerares en haar leerlingen zijn trots op haar. Uiteindelijk hebben zij en Tjing Wie zelfs een eigen schooltje aan huis.
Dan vallen de Japanners binnen. De Hollanders worden door de Japanners in kampen geïnterneerd, maar de overheidszaken moet doorgaan; zodoende vindt Tjing Wie werk bij de Belastingdienst. Ook onder de Chinese gemeenschap bestaat angst voor de Japanners. Anny probeert haar lessen Chinees te hervatten. Maar al is het een spannende tijd, 1943 en 1944 gaan voorbij zonder dat zich werkelijke problemen of gebrek voordoen.

De oorlog eindigt op 15 augustus 1945 met de Japanse overgave, maar dan breekt op 17 augustus de pemoeda-periode aan en roepen de Indonesiërs de soevereiniteit uit. Niet alleen de Hollanders, ook de Chinezen lopen gevaar en de leefomstandigheden verslechteren. Wel vindt Tjing Wie werk als accountant, nota bene als de tweede man van de Accountantsdienst. Langzaam wordt dan ook het leven weer wat beter, vooral wanneer de Hollandse soldaten in Indië arriveren om de orde te herstellen.

Gezinsleven in Indonesië

In augustus 1948 is Anny – na een chirurgische ingreep – eindelijk in verwachting. Het echtpaar verhuist naar een prettig huis in Soerabaja, waar de kinderen ook zullen opgroeien. Ten tijde van de troonsafstand van koningin Wilhelmina wordt hun eerste kind geboren: Ting Lie, een zoon. Net als haar ouders hebben ook Anny Tan en Tjing Wie op hun beurt moderne opvattingen over de opvoeding van kinderen.
Rond de soevereiniteitsoverdracht in december 1949 is Anny opnieuw in verwachting. In de republiek Indonesië moeten Chinezen een nationaliteit kiezen, het echtpaar – eigenlijk Tjing Wie – kiest voor de Indonesische in plaats van de Hollandse; daarnaast behouden zij ook de Chinese nationaliteit. Omdat de ambtenarensalarissen voor Indonesiërs werden gekort, besluit Tjing Wie de overheidsdienst te verruilen voor een eigen accountantskantoor, wat een goed besluit zal blijken te zijn.

De kinderen groeien inmiddels voorspoedig op. Snel na de geboorte van de tweede – een dochter ditmaal – is Anny opnieuw in verwachting. Financieel gaat het beter; de kinderen herstellen van ziektes en ongelukken. Zowel samen als met hun kinderen reizen Tjing Wie en Anny heel wat af, onder andere dikwijls naar de bergen. Het leven lijkt nu tamelijk zorgeloos.
Rond 1957 nemen de spanningen in het land toe en wordt het onderwijs aan Hollandse en Chinese leerlingen onmogelijk gemaakt. Het paar zoekt iemand om de kinderen Chinees te leren, die de kinderen ’s middags onderwijst in Chinees,’s morgens neemt Anny het Nederlandse onderwijs voor haar rekening.

Vertrek naar China

Er bestonden al toekomstplannen voor het vervolgonderwijs van de kinderen in Nederland, maar naarmate de sfeer in Indonesië grimmiger wordt en Anny verhalen hoort over kinderen die toch hun ouders bij onderwijs overzee teveel missen, overweegt het echtpaar repatriëring naar China. Tjing Wie reist in het geheim naar Rood-China af om hun kansen te peilen. Hij keert positief gestemd terug en de knoop wordt doorgehakt.
Een lange wachttijd en heel wat problemen met de Indonesiërs – die steeds meer anti-Chinees worden – verder, neemt de reis dan eindelijk een aanvang. In 1961 zet het gezin voet aan wal in Kanton. Het wordt vervolgens gehuisvest in Xiamen, het voormalige Amoy. Hiermee is de cirkel rond: Anny is teruggekeerd naar de stad van haar voorvader. Zestien jaar woont ze hier naar volle tevredenheid op het universiteitsterrein. Ze vindt zelfs werk met het vertalen van VOC-archieven naar het Chinees; een heerlijk werk voor iemand die dol op lezen is en veel van geschiedenis houdt. Bovendien verbaast het haar, dat met name zij en Tjing Wie zo gemakkelijk in de samenleving worden opgenomen.

Natuurlijk gaat niet alles in China van een leien dakje. Aanvankelijk herstelt het land zich van de armoede van de Grote Sprong Voorwaarts, dan dreigt de belegering door Chiang Kai Shek en vervolgens volgt in 1966 de Culturele Revolutie. Vooral de kinderen hebben hier veel van te lijden gehad en hebben jarenlang op het platteland moeten doorbrengen.

Terugblik

Uiteindelijk komt toch iedereen terecht. In 1979 gingen Tjing Wie en Anny zelfs weer een keer naar Nederland en ontmoette zij haar zusters in Hongkong. In 1985 volgt een herhaling hiervan. Dan overlijdt Tjing Wie in 1994. Anny blijft niet alleen achter, zij deelt op haar oude dag haar huis met zoon Jip, schoondochter en kleinkind.
Anny Tan geniet nu, als weduwe op leeftijd, volop van het leven en van de vrijheid waaraan het haar jarenlang ontbrak, omdat zij als meisje en vrouw minder rechten had dan jongens en mannen.

Plus- en minpunten

Het boek onthult veel zaken die nog niet vaak zijn beschreven. De vooroorlogse samenleving in Nederlands-Indië, bezien door Chinese ogen, biedt een nieuwe kijk op het leven daar. Wat dat betreft is het boek zowel sociologisch als historisch interessant. Helaas voldoet het in literair opzicht daardoor minder, ook omdat de lezer door de overdaad aan bijzaken het spoor gemakkelijk bijster raakt. De registers en stambomen bieden hierbij onvoldoende houvast. Ook de geografische kaarten zouden iets beter kunnen. De periode in China wordt daarentegen erg summier weergegeven.

Interessant zijn de kijk op en de verwondering over de verschillende rangen en standen, waar Anny Tan in elke periode van haar leven mee te maken krijgt. Subtiel is de verborgen kritiek – tussen de regels door – op haar echtgenoot.
Geboren onder een gelukkige horoscoop gaat Anny Tan enerzijds met een open mind door het leven, anderzijds weet ze zich te allen tijde naar de omstandigheden te voegen. Ondanks de turbulente periode – in elk land maakte Anny Tan een mobilisatie mee – bleven haar grote rampen bespaard en berust zij in wat het leven haar gebracht heeft; je moet haar hierdoor wel sympathiek vinden.

Leonard Blussé

De auteur, geboren in 1946, is als sinoloog/historicus verbonden aan de Universiteit van Leiden. Hij publiceert met name over de Oost-Aziatische geschiedenis, de VOC en Europees-Aziatische betrekkingen.
Naast zijn wetenschappelijke uitgaven schreef hij twee non-fictie boeken. De eerste was het historische Bitters Bruid, een koloniaal huwelijksdrama in de Gouden Eeuw, waarvoor Blussé in 1998 De Gouden Uil ontving. Anny Tan is zijn tweede non-fictie publicatie.