Het geheim van mijn grootmoeder: boekbespreking

Een boek waarin een grootmoeder, die jarenlang zweeg over haar Armeense identiteit nadat zij in haar kinderjaren door een Turkse militair werd geroofd, een stem krijgt. Tegen het einde van haar leven verbreekt oma Seher haar zwijgen en vertelt ze haar kleindochter over het noodlot dat haar en haar Armeense familie trof. Die kleindochter, de Turkse advocate Fethiye Çetin, spoort niet alleen verwanten op, maar zet ook een monument voor haar oma op schrift.

Samenvatting

Bij de begrafenis van grootmoeder Seher (1905 – 2000) moeten haar vrouwelijke familieleden de naam van haar ouders noemen. Even blijft het pijnlijk stil, dan luidt het antwoord ‘Haar vader heette Hüseyin, haar moeder Esma.’ Fethiye Çetin, kleindochter van de overledene en schrijfster van het boek, neemt met dit antwoord geen genoegen en corrigeert: ‘Nee, dat klopt niet…! Haar moeder heette niet Esma maar Ĩsguhi. Haar vader niet Hüseyin maar Hovannes..!’ Die opmerking maakt heel wat emoties los.

We gaan terug naar de jeugdjaren van de schrijfster. Die bracht zij door in een provinciestadje in het oosten van Turkije. Nadat haar vader op jonge leeftijd aan de gevolgen van een hartaanval is overleden, keert Fethiye’s moeder met haar drie kinderen, waarvan Fethiye de oudste is, terug naar haar ouderlijk huis. Hiermee ontstaat de speciale band tussen Fethiye Çetin en haar grootmoeder.
Fethiye beleeft een gelukkige jeugd in het huis van haar grootouders. De kinderen van de bij hen ingetrokken dochter hebben een streepje voor op de andere kleinkinderen. En al is de familie niet rijk, er is altijd voldoende te eten. Af en toe wordt er gezinspeeld op een verleden van de oma, maar de betekenis ervan dringt niet tot Fethiye door.
Oma’s echtgenoot is een wat luie man, die dol is op eten. Zijn echtgenote overtroeft hem op veel terreinen, maar al verschillen de twee behoorlijk van karakter en hebben ze soms hevige ruzie, hun huwelijk is goed te noemen. Het echtpaar is gezegend met drie knappe dochters en twee zoons. Opa heeft oma vanwege haar kwaliteiten de bijnaam ‘sergeant Seher’ gegeven, haar dochter Ĩsguhi noemt haar ‘juffrouw Orkaan’.

Dan ontstaat er nogmaals beroering tijdens de begrafenis, nu omdat de nabestaanden bij het begrafenisgebed de overledene hun vergiffenis moeten schenken. Weer corrigeert de auteur: zij roept uit dat de overlevenden de grootmoeder om vergiffenis moeten vragen. Haar uitroep stuit op nogal wat onbegrip.
Voor een beter begrip moeten we terug naar de jeugd van Seher, die eigenlijk Heranuş Gadaryan blijkt te heten. Een slim, getalenteerd meisje, bovendien knap van uiterlijk met haar spierwitte huid, haar dikke bos blond haar en grote, groene ogen. Ook haar jeugd verliep aanvankelijk gelukkig; haar familie, òf werkzaam in het onderwijs òf geëmigreerd naar Amerika, werd alom gerespecteerd.
In haar vierde jaar op de basisschool slaat het noodlot toe in de vorm van de Armeense genocide. Heranuş is tien wanneer het mannelijke deel van de Armeniërs in Turkije wordt gedood en de vrouwen en kinderen worden gedeporteerd naar Syrië tijdens wat later de dodenmarsen zal gaan heten. Ook de familie van Heranuş treft dit lot. Zijzelf wordt tijdens die vreselijke deportatie uit de armen van haar moeder geroofd en zal haar nooit terug zien.

Na de beknopte beschrijving van die verschrikkelijke gebeurtenissen, neemt de auteur ons mee naar haar eigen verleden. Zijzelf gaat eerst naar de kweekschool om vervolgens onderwijzers te worden, later studeert zij rechten, wordt advocaat en is politiek actief. De familie is in Ankara neergestreken.
Fethiye’s opa is overleden; na zijn dood woont haar oma beurtelings bij de diverse familieleden. Op een gegeven moment vertelt ze de auteur dat er ook familie in New York woont. Het blijkt om haar vader, moeder en broer te gaan, en ze hoopt dat de auteur hen kan opsporen. Fethiye Çetin begrijpt niet meteen hoe die familieleden daar zonder haar grootmoeder beland zijn en vraagt door. Uiteindelijk hoort ze van haar grootmoeder beetje bij beetje het hele verhaal over haar Armeense afkomst, iets wat zelfs de kinderen van Seher, waaronder Fethiye’s moeder, bijna niets wisten. Met veel moeite vertelt Seher over de gruwelijke deportatie en wat erna volgde.
Nadat zij als Heranuş is ‘meegenomen’ door korporaal Hüseyin komt zij bij hem en zijn kinderloze echtgenote Esma in huis en wordt zij Seher. De korporaal is een goed mens en behandelt Heranuş als een eigen kind, zijn afgunstige vrouw behandelt haar als een dienstmeid.

Niet alleen Heranuş leeft verder onder een andere naam, hetzelfde lot treft de oudste van haar twee broertjes; haar jongste broertje heeft de dodenmars niet overleefd. In het geheim zien broer en zus elkaar regelmatig. Ze vinden uit dat hun moeder in Aleppo, Syrië verblijft.
Dan trouwt Seher op jonge leeftijd met Fikri, het neefje van haar ‘pleegmoeder’. Na de geboorte van hun eerste dochter hoort Seher via haar broer dat hun vader en moeder in Aleppo herenigd zijn en in Amerika wonen. Nu zijn zij op zoek naar hun twee achtergebleven kinderen. Haar broer zoekt zijn vader op in Syrië en gaat met hem naar Amerika. Seher krijgt uiteindelijk geen toestemming van haar echtgenoot voor een ontmoeting met haar vader en zal haar ouders nooit meer ontmoeten.
Toch komt er een periode waarin het contact tussen de familieleden in Amerika en Turkije hersteld wordt. Seher wordt uitgenodigd naar Amerika te komen, maar stuurt vanwege oogproblemen haar zoon. Hij maakt ruzie en maakt elk familiecontact verder onmogelijk. Heranuş blijft haar leven leiden als Seher. Overigens krijgt haar gezin regelmatig met discriminatie vanwege haar Armeense achtergrond te maken; in de Turkse optiek maken zij deel uit van een ‘bezoedelde’ familie.

De auteur is na het horen van alle verhalen behoorlijk van de kaart. Zelf is zij opgevoed als Turkse, met dus de Turkse versie over de gebeurtenissen van destijds, zonder ook maar iets over het noodlot van haar familie te weten. Nu probeert ze met de zaak in het reine te komen en ziet ze zich voor de moeilijke taak geplaatst de familieleden in Amerika op te sporen.
Terwijl ze hier nog mee worstelt, plegen rechtse generaals op 12 september 1980 een staatsgreep. De auteur wordt door de militairen monddood gemaakt; juist in die tijd overlijdt ook haar moeder op te jonge leeftijd, zonder dat zij afscheid van haar heeft kunnen nemen. Haar overlijden wordt door de familie voor oma verborgen gehouden; het verlies zou te ondragelijk zijn en te veel vergen van haar broze gezondheid.

Na een kentering in de politieke situatie raakt de schrijfster bevriend met Ayşe, die in Amerika werkt en bij uitstek geschikt lijkt om navraag naar de onvindbare familieleden te doen. Haar naspeuring heeft succes, er is nieuws over Seher’s broer. Die heeft zijn dochter naar zijn zuster in Turkije genoemd, ze is dus niet vergeten. Voor Seher is dit een enorme oppepper. Haar broer sterft echter voordat broer en zus met elkaar in contact zijn gekomen, waarna de Amerikaanse kant van de familie afziet van verder toekomstig contact.
De lichamelijke gezondheid van grootmoeder gaat achteruit, geestelijk blijft ze helder. Tot haar grote geluk maakt ze nog mee dat ze de kleinkinderenkroon krijgt: iemands kleinkind krijgt ook weer een kleinkind, waardoor Allah de betovergrootouder bevoorrecht. Kort erna sterft Seher in 2000, vijfennegentig jaar oud.

Haar kleindochter plaatst een advertentie in de Armeense krant Agos, waarin ze in het kort de levensloop van Heranuş/Seher beschrijft. Een paar maanden later belt de bekende journalist Hrant Dink om door te geven dat haar Amerikaanse familie naar Fethiye op zoek is. Het initiatief hiervoor is afkomstig van Margaret, de in Amerika geboren zus van Heranuş, die ze dus nooit ontmoet heeft.
Margaret wil graag het contact met haar Turkse familieleden herstellen. Als verrassing voor haar tachtigste verjaardag komt Fethiye Çetin over. Dit zorgt voor een verzoening tussen de Armeense tak van de familie in Amerika – die aanvankelijk een afkeer had van Turken, maar zelf dus ook Turkse familiebanden bleek te hebben – met de Turkse tak van de familie. Bij een bezoek aan het graf van haar overgrootouders vraagt Fethiye om vergeving voor het leed dat de Turken hen hebben berokkend.

Historische achtergrond

Tijdens de vervolging van de christelijke Armeniërs in 1915 in Turkije werden veel kinderen bij hun ouders geroofd en geadopteerd door moslimfamilie. Deze kinderen werden daarmee ook in één klap van hun verleden beroofd en moesten daarover zwijgen. De grootmoeder van Fethiye Çetin doorbreekt tegen het eind van haar leven dit stilzwijgen en neemt haar kleindochter in vertrouwen. Die gaat op haar beurt weer een stap verder en geeft zowel bij de begrafenis als bij het schrijven van haar boek haar grootmoeder haar identiteit terug.

Al eerder vonden er slachtingen onder de Armeense bevolking plaats, namelijk in de jaren 1895 – ’96. Toen kwamen de Armeniërs uit Oost-Anatolië in opstand kwamen tegen zowel de machthebbers in Istanbul als de heersende feodale Koerdische leiders. In de jaren vonden 300.000 Armeniërs de dood en gingen er honderdduizenden in de diaspora.
De situatie voor de achtergebleven Armeniërs verslechterde opnieuw tijdens de Eerste Wereldoorlog. Armeense soldaten die binnen het Turkse leger dienden, werden ontwapend en naar werkkampen gestuurd, waar velen van hen stierven.
Op 24 april 1915 werden alle Armeense intellectuelen in Istanbul gearresteerd en gedeporteerd of gedood. De rest van de Armeniërs werd daarna door het toen nog Ottomaanse regime, al dan niet gesteund door Koerden, gedood of op dodenmars naar Irak en Syrië gezet. Wie niet meteen gedood werd, moest de tocht door de woestijn zien te overleven in de hoop niet alsnog te worden gedood. Van deze overlevenden gingen ook weer velen in de diaspora.

Onder andere de afgunst op hun financiële en economische succes en hun keus mee te vechten met de Russen zouden de drijfveren voor de vervolging zijn geweest. In het westen spreekt men over deze verschrikkingen als de Armeense genocide. In Turkije is spreken hierover nauwelijks mogelijk. Het land ontkent de genocide en wijst onder andere in het Militair Museum in Istanbul juist op misdrijven die Armeniërs in die periode tegen Turken zouden hebben begaan.

Over het boek

Het boek is een biografie met autobiografische elementen, waarin een Turkse kleindochter het leven beschrijft van haar Armeense grootmoeder, die op jonge leeftijd haar identiteit verloren heeft. Tevens brengt het verslag uit van de jeugd en de levensloop van de schrijfster, is het een speurtocht naar familie in den verre en een pleidooi voor vergeving en verzoening.
Het verhaal speelt zich grotendeels af in Turkije, zowel in het heden als in het verleden.

Het boek is een document humain en voor een groot deel gebaseerd op oral history. Het verhaal springt veel heen en weer in de tijd en kent de nodige flashbacks. Het perspectief ligt dan weer bij de oma, dan weer bij de auteur. Geen van beiden is uit op wraak of genoegdoening; het gaat hen er slechts om te vertellen wat zich heeft afgespeeld en het zwijgen daarover te doorbreken. Daarom komt de oma ook zelf – in de ik-vorm – aan het woord. De rest van haar levensverhaal vernemen we via haar kleindochter. Opmerkelijk is dat het verhaal van Heranuş/Seher over de dodenmars en de kinderroof eerst door een verteller aan de lezers wordt doorgegeven, en later nogmaals door Heranuş/Seher zelf wordt verteld.

In Turkije is het boek een groot succes en al heel wat keren herdrukt. Niet alleen lezers met Armeens bloed, maar ook Turken grijpen het boek aan om over het verleden te praten. Uit de opdracht voorin valt op te maken dat de auteur door vriendinnen/familie is aangespoord tot het schrijven ervan.