InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Diversen > Zorba de Griek: levenslessen en levensvreugde

Zorba de Griek: levenslessen en levensvreugde

Zorba de Griek: levenslessen en levensvreugde Zorba de Griek en zijn dans, de sirtaki, zijn alom bekend. Al wordt er dikwijls wat lacherig over gedaan. Zorba en zijn dans staan voor levenslessen en levensvreugde, ook al zit het in het leven tegen. Wellicht is de oorspronkelijk Griekse roman van Nikos Kazantzakis daarom bewerkt tot een film, musical en ballet en nog altijd succesvol. De uitstraling van zorgeloze levensvreugde, optimisme, naastenliefde en verzoening is immers universeel en van alle tijden en biedt wellicht houvast tijdens de Eurocrisis, die grotendeels op het conto van de Grieken wordt geschreven.

Alexis Zorba, de roman van Nikos Kazantzakis

Het succes van Zorba begon met het boek Alexis Zorbas, geschreven door de Griekse auteur Nikos Kazantzakis, in 1883 geboren in Heraklion, de hoofdstad van het eiland Kreta. Griekenland, en dus ook Kreta, werd destijds bestuurd vanuit het Ottomaanse rijk. In 1897 kwam de Griekse onvrede hierover tot uitbarsting en wisten de Grieken zich los te maken van de Turken. De tumultueuze periode stond de schoolopleiding en studie van Kazantzakis niet in de weg. Bij zijn vertrek in 1907 naar Parijs was zijn rechtenstudie afgerond en had Kazantzakis succes met een toneelstuk, dat hij een jaar eerder schreef. In Parijs promoveerde hij vervolgens in de filosofie, om daarna naar Kreta terug te keren.

In 1910 woonde en werkte Kazantzakis samen met zijn latere echtgenote, de schrijfster Galatea Alexiou. Ook Kazantzakis kreeg inkomsten uit literaire activiteiten: hij vertaalde buitenlandse boeken naar het Grieks en schreef samen met zijn echtgenote kinderboeken.
Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914 zette de auteur zich in voor de bruinkoolwinning, een delfstof waar een nijpend tekort aan was. Hij werkte samen met de mijnwerker George Zorbas (1867-1942) in de mijnen: de basis voor zijn toekomstige roman was gelegd.

In de loop van zijn leven werd de auteur een echte kosmopoliet, actief op het terrein van politiek, journalistiek en literatuur. Om ook op literair gebied door te breken buiten Griekenland schreef hij steeds vaker romans in het Frans. Uitgerekend deze man, die eindeloos op reis was, kwam aan het begin van de Tweede Wereldoorlog vast te zitten in zijn geboorteland, omdat het eiland waar hij verbleef door de vijandelijke troepen bezet werd. Nu kreeg Kazantzakis, ondanks de beperkingen die de bezetting hem oplegde, voldoende de tijd om te schrijven: hij maakte een begin met zijn roman Alexis Zorbas en zijn andere beroemde werk Last temptation of Christ. Dit laatste boek, Christus wordt weer gekruisigd, is in 2016 in een Nederlandse vertaling van Hero Hokwerda verschenen. Ook de thematiek van dit werk, dat verhaalt over de impact die de komst van vluchtelingen op een Grieks dorp heeft, is nog altijd actueel.

Na de oorlog werd Kazantzakis, net als daarvoor, weer politiek actief. Een toneelstuk van zijn hand maakte hem in de ogen van rechtse nationalisten onmogelijk. De schrijver besloot daarom tijdelijk het land te verlaten, maar zou uiteindelijk nooit meer voet op Griekse bodem zetten. Met zijn literaire activiteiten had hij steeds meer internationaal succes, zijn gezondheid ging ondertussen hard achteruit. In 1957 overleed Kazantzakis op 26 oktober in Freiburg.

Een begrafenis in Griekse aarde ging niet zonder slag of stoot, maar uiteindelijk werd het lichaam van de schrijver naar zijn geboorteplaats Heraklion overgebracht en daar begraven. Op zijn graftombe kan men lezen: I hope for nothing. I feer nothing. I am free. In het plaatsje Mirtia, eveneens op Kreta, is het Kazantzakis Museum gevestigd.

Alexis Zorbas oftewel Zorba de Griek: in de top-100 van de wereldliteratuur

De oorspronkelijke titel van de roman Leven en avonturen van Alexis Zorbas is in de loop der tijd verruild voor Zorba de Griek. Het boek verscheen in de oorspronkelijke taal, het Grieks, in 1946 en speelt zich af in een dorpje op het eiland Kreta, Kazantzakis’ geboortestreek. Het boek mag volgens kenners niet ontbreken in de top-100 van de wereldliteratuur en heeft sinds die eerste publicatie heel wat herdrukken, vertalingen en verdere bewerkingen beleefd.
In 2015 is het boek voor de eerste maal in een complete Nederlandse vertaling - afkomstig van Hero Hokwerda - uitgebracht.

Een jonge intellectueel - tevens de verteller van het verhaal - besluit in de jaren dertig van de vorige eeuw zich in te zetten voor boeren en arbeiders. Als gevolg van zijn voornemen verruilt hij zijn ivoren toren(tje) voor de exploitatie van een in onbruik geraakte mijn op Kreta. Terwijl hij wacht op een schip naar het eiland, wordt hij geobserveerd door Alexis Zorba. Zorba is een wat oudere man, die gemakkelijk contact maakt en de verteller om werk vraagt. De intellectueel is onder de indruk van Zorba’s kwaliteiten, waaronder zijn ervaring op mijnengebied en zijn muzikale prestaties op de santuri, een Grieks snaarinstrument. Maar bovenal staat Zorba’s openhartige bravoure hem aan. Hij wil hem dan ook graag als voorman in de mijn aanstellen. Het is Zorba, die er bij aankomst op Kreta voor kiest de gebruikelijke logeeradressen op het eiland te laten voor wat ze zijn, en in de plaats daarvan huisvesting te zoeken bij Madame Hortense. Deze van oorsprong Franse vrouw beheert een rijtje oude strandhuisjes, die als hotel fungeren. Een ervan doet dienst als gedeelde kamer voor de verteller en Zorba. Madame Hortense vertelt hen over haar belevenissen als courtisane; Zorba bedenkt de bijnaam Bouboulina voor haar en weet haar te verleiden.

Dan neemt het werk in de mijn een aanvang. De intellectuele verteller wil zijn ondergeschikten als zijn gelijken tegemoet treden, maar Zorba houdt dit tegen. In zijn optiek dient de eigenaar ervoor te zorgen dat het personeel hem vreest, om daarmee gehoorzaamheid en discipline op de werkvloer af te roepen. Zorba zelf heeft geen aansporing nodig om stevig aan te pakken, hij stort zich volledig op het mijngebeuren. Het sobere bestaan rond de mijnexploitatie en de gesprekken met Zorba leveren de intellectueel heel wat meer levenservaring op dan zijn literatuur hem zou bieden. Naastenliefde en zorgeloze levenslust zijn de belangrijkste zaken die Zorba zijn baas bijbrengt, al gaat het harde bestaan op het eiland en in de mijn niet over rozen. Zorba op zijn beurt weet zijn baas op waarde te schatten.

Trieste omstandigheden en onomkeerbare gebeurtenissen leiden ertoe dat de schrijver van het eiland en zijn bewoners vervreemdt. Berooid besluit hij terug te keren naar het vasteland, maar niet voordat hij afscheid heeft genomen van zijn goede vriend Zorba; iets wat hen beiden zeker niet onberoerd laat. De herinnering aan hun vriendschap dragen de mannen voor de rest van hun leven met zich mee.

De verfilming

De Griekse versie van het boek werd in 1952 in het Engels vertaald en gepubliceerd. In 1964 volgde een verfilming van de roman door de Grieks-Cypriotische regisseur Michael Cacoyannis (1921-2011), opgenomen op het eiland Kreta. Cacoyannis was tevens verantwoordelijk voor de bewerking van de roman tot filmscript. De filmmuziek werd gecomponeerd door Mikis Theodorakis (1925).

De rol van Zorba werd met succes vertolkt door Anthony Quinn. Alan Bates speelde Basil, de jonge schrijver en intellectueel. De rol van jonge weduwe werd ingevuld door Irene Papas. Madame Hortense werd een vertolking door de actrice Lila Kedrova, die de rol uiteindelijk overnam van de Franse actrice Simone Signoret; zij won hiermee een Oscar voor de beste vrouwelijke bijrol.
De film wist nog twee andere Oscars in de wacht te slepen. Verder werd Anthony Quinn genomineerd voor de beste mannelijke hoofdrol en kreeg regisseur Cacoyannis maar liefst drie nominaties: die voor beste regie, beste film en beste scriptbewerking.

Het filmscript

De schrijver is in de filmversie van gemengd Grieks-Engelse komaf; zijn Engelse naam Basil staat voor de jeugd die hij in Engeland doorbracht. Een gebrek aan inspiratie doet hem besluiten zijn geluk op Kreta te beproeven, waar hij op een stuk land van zijn vader een mijn wil openen. De ontmoetingen met Zorba en Madame Hortense zijn min of meer in lijn met het oorspronkelijke verhaal.
Basil maakt kennis met een jonge weduwe. De dorpsbewoners zien haar het liefst getrouwd met een jongeman uit het dorp, die smoorverliefd op haar is; ze wijst hem echter telkens af. Als reactie hierop wordt ze door haar dorpsgenoten getreiterd. Zorba vermoedt dat zij wel iets ziet in Basil, maar die ontkent dat en weigert werk van haar te maken.

Het mijngebeuren gaat niet van een leien dakje, maar uiteindelijk lijkt Zorba hier een listige oplossing voor te vinden. Als zijn plan een kans lijkt te maken, begint Zorba uitbundig te dansen en kijkt Basil gefascineerd toe. Dan vertrekt Zorba naar de stad om materiaal voor de exploitatie van de mijn aan te schaffen. Hij blijft veel langer weg dan afgesproken en jaagt het geld van Basil er doorheen. Basil is ontstemd over het onverantwoordelijke gedrag van Zorba. Uit wraak vertelt hij Madame Hortense de leugen dat Zorba na zijn terugkeer met haar zal trouwen.

Natuurlijk is Zorba, wanneer hij uiteindelijk terugkeert, verbaasd en boos over die leugen. Ook vraagt hij Basil naar de nacht die hij met de jonge weduwe zou hebben doorgebracht. Niet alleen Zorba is hiervan op de hoogte, ook in het dorp doen geruchten hierover de ronde. Wanneer haar afgewezen aanbidder dit hoort, kiest hij uit schaamte voor de verdrinkingsdood. Tijdens zijn begrafenis is de sfeer grimmig. De dorpsgenoten vallen de jonge weduwe aan en Basil, benauwd om in te grijpen, zoekt steun bij Zorba. Zijn tussenkomst kan het leven van de weduwe echter niet redden.

Op aandringen van Madame Hortense wordt haar verloving met Zorba een feit. Tot een huwelijk komt het echter niet; ze sterft aan de gevolgen van een longontsteking, liefdevol verpleegd door Zorba en Basil. De dorpelingen, die horen van haar naderende einde, grijpen hun kans om de armoede even te doorbreken. Als aasgieren komen ze op haar sterfbed af om zich op ontluisterende wijze van haar eigendommen meester te maken. Uiteindelijk blijven alleen haar dode lichaam op het doodsbed achter en de kooi met daarin haar vogel.

Na alle akelige gebeurtenissen is er een lichtpuntje: Zorba’s voorbereidingen om uiteindelijk aan het werk te gaan, zijn afgerond. De pope geeft zijn zegen, het dorp is uitgenodigd voor de feestelijke start. Helaas blijft het succes uit; de aanwezigen kunnen maar ternauwernood aan het gevaar van een instortende constructie ontsnappen. Gedesillusioneerd blijven Zorba en Basil achter. Dan kondigt Basil aan terug te keren naar Engeland. Zijn vertrek stemt Zorba verdrietig, maar hij vindt ook dat Basil te serieus is. Wanneer Basil hem daarop verzoekt hem te leren dansen, leert Zorba hem de sirtaki. Samen lachen ze uitbundig om hun mislukking en ze geven zich vol overtuiging over aan het dansen van de sirtaki.

Quinn en Bates dansen de sirtakiQuinn en Bates dansen de sirtaki

Muziek en dans: Theodorakis en sirtaki

‘Zorba’s dans’ was de naam van de dans aan het eind van de film. Later werd de naam omgedoopt in sirtaki. Deze filmsirtaki, op choreografie van Giorgos Provias, zou men daarna als dé standaard Griekse volksdans gaan beschouwen, hoewel die dans als zodanig niet in Griekenland bestond. De sirtaki werd door de choreograaf samengesteld uit een mix van verschillende langzame en snelle Griekse dansen, met zowel slepende als gesprongen passen. De dansers, opgesteld in een rij of kring, pakken elkaar bij de schouders vast, terwijl het tempo van de dans wordt opgevoerd van heel langzaam naar heel vlug.

De Griekse componist Mikis Theodorakis (1925) schreef de muziek voor zowel de film als het ballet over Zorba de Griek. Zijn compositie voor ‘Zorba’s dans’, de sirtaki dus, baseerde hij op traditionele Kretenzer muziek. De componist kwam, net als de auteur van de roman, veel in aanvaring met de autoriteiten in zijn geboorteland (zowel tijdens de Tweede Wereldoorlog als tijdens de kolonelsperiode), waarvoor hij vele malen zwaar gestraft en zelfs uit Griekenland verbannen werd. Onvermoeibaar zette hij zich, op politiek en muzikaal gebied, in voor zijn land. Zijn omvangrijke muzikale oeuvre, waaronder veel klassieke werken, kreeg wereldwijde waardering.

Van film naar musical

Het filmsucces leidde tot een nieuwe bewerking van Zorba de Griek, namelijk tot de musical Zorba. Op basis van de Engelse vertaling uit 1952 schreef Joseph Stein het libretto, de muziek werd gecomponeerd door John Kander en Ron Field was verantwoordelijk voor de choreografie. In 1968 beleefde de musical onder regie van Harold Prince zijn première op Broadway. De productie, die ruim 300 keer werd opgevoerd, kreeg verschillende nominaties voor een Tony Award en sleepte er een aantal daadwerkelijk in de wacht.

Nog succesvoller werd de repriseversie uit 1983, waarbij een deel van de filmcast betrokken was. Ditmaal was de regie in handen van Cacoyannis (inderdaad, de filmregisseur) en brachten onder meer zowel Anthony Quinn als Lila Kedrova hun filmpersonnages meer dan 360 keer wederom tot leven. Opnieuw won Lila Kedrova een onderscheiding voor haar spel: de Tony Award voor haar rol als Madame Hortense. Van de Amerikaanse plannen om in 2011 de musical opnieuw op de planken te brengen, ditmaal met Antonio Banderas in de hoofdrol, is tot op heden nog niets terecht gekomen.

Uitvoering door het Sofia Opera and Ballet, 2011Uitvoering door het Sofia Opera and Ballet, 2011

De balletbewerking

Zowel het boek van Kazantzakis als de muziek van Theodorakis leenden zich voor een balletversie van Zorba de Griek. De choreografie, regie en libretto hierbij zijn afkomstig van Lorka Massine. In 1988 herschreef en vulde Theodorakis zijn filmmuziek aan tot een balletcompositie, die in 1990 in Verona zijn wereldpremière beleefde onder directie van de componist.

Het ballet werd uitermate enthousiast ontvangen, maar wordt in het westen niet of nauwelijks uitgevoerd. In de Zuid- en Oost-Europese landen is het daarentegen uitermate populair en wordt het seizoenen achtereen vertoond. Ondanks treurige gebeurtenissen wordt er in de balletversie, in de twee akten tegen een decor van rotsen en ruïnes en later de zee, veel en energiek gedanst. Bij de voorstellingen van het hoofdstedelijke Sofia Opera and Ballet in Bulgarije reageert het publiek razend enthousiast op de prestaties van de dansers. Vooral bij de sirtaki en de toegiften aan het eind van de voorstelling wil men niet van ophouden weten.

Het ballet in een notendop

De Amerikaanse toerist John is in de ban van de Griekse tradities in een klein plaatsje. De bevolking ervan ziet hem echter als een vijandige buitenstaander, die bovendien met een dorpsgenoot concurreert in zijn liefde voor de jonge weduwe Marina. Alleen Zorba, die vrij van vooroordelen is, heeft geen moeite met de aanwezigheid van John en hij sluit vriendschap met de buitenstaander.
Van Zorba, die een verhouding heeft met de Franse vroegere prostituee Madame Hortense, leert John hoe je in het leven moet staan en ze gaan samen in zaken.

Dan slaat het noodlot toe: de zaken mislukken en ook in de liefde loopt het fout. Wanneer Marina voor John kiest, leidt dit tot haar dood. De dorpelingen accepteren haar keuze niet; in hun vijandigheden tegenover het verliefde paar wordt Marina door de menigte vertrapt. John weet, na tussenkomst van Zorba, aan de woedende menigte te ontkomen. Zorba krijgt eveneens met de dood van zijn geliefde te maken, als Madame Hortense sterft aan tuberculose. Nu is het de beurt aan John zijn leermeester op te beuren. Hij haalt Zorba over te dansen en daar kracht aan te ontlenen. De remedie van de dans pakt goed uit: niet alleen kunnen Zorba en John de draad van het bestaan oppakken, de bevrijdende dans zorgt ook voor verzoening met de dorpelingen. En zo gaat, na alle ups en downs, het leven verder.
© 2012 - 2017 Sierkunst, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Dirty Dancing - The MusicalVanaf 9 maart 2008 is in het Beatrix theater in Utrecht de musical Dirty Dancing te zien. De voorstelling is gepland om…
High school musicalHigh school musicalInmiddels heeft ook iedereen in Nederland het virus te pakken van 'High school musical'. In 2006 kwam het eerste deel va…
Overeenkomsten tussen de Griekse en Turkse cultuurDe verhoudingen tussen de Grieken en de Turken zijn niet bepaald goed te noemen. Zo duurt de eeuwige ruzie over Cyprus n…
De Nederlandse musical "The Lion King"De Nederlandse musical "The Lion King"Joop van de Ende theaterproducties had vanaf 4 april 2004 tot 27 augustus 2006 de geweldige musical ‘The Lion King’. De…
Sarah Jessica ParkerSarah Jessica Parker is geboren op 25 maart 1965 te Ohio in Amerika. Haar grootste bekendheid heeft ze verworven met de…
Bronnen en referenties
  • Brochure Sofia Opera and Ballet, seizoen 2010-2011
  • Nl.wikipedia.org/wiki/Sirtaki
  • http://www.kreta2005.nl/kazantzakis.html
  • http://www.mikis-theodorakis.net/

Reageer op het artikel "Zorba de Griek: levenslessen en levensvreugde"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 05-05-2016
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Diversen
Bronnen en referenties: 4
Schrijf mee!