Afbeeldingen van Sebastiaan - Feiten en fictie

Van de persoon Sebastiaan weten we al met al niet bijzonder veel. Daardoor ontstaat de ruimte om rond zijn persoon een mythe te laten ontstaan die de bron is geworden van zijn grote populariteit. En het heeft kunstenaars alle ruimte verschaft om Sebastiaan naar eigen goeddunken neer te zetten. Vandaar de zo grote variëteit van zijn afbeeldingen, zoals in deze special naar voren komt.

Personalia

Er zijn van Sebastiaan meer feiten die we niet historisch kunnen verifiëren dan wel. Zo weten we wel dat hij in of rond 288 is overleden, maar niet waneer hij is geboren, noch waar; Narbonne en Milaan worden soms als geboorteplaatsen genoemd. We kennen dus ook niet zijn leeftijd ten tijde van zijn martelaarschap. Omdat er geen bron is die zijn geboortejaar vermeldt, blijft het gissen. Gelet op zijn functie als officier zal hij toch minstens tussen de 25 en 30 jaar geweest moeten zijn. Maar in de talloze afbeeldingen komen we hem tegen binnen een wijde marge van circa 16 tot ver over de 30. Was hij het jongetje dat Niccolò da Foligno detto l'Alunno (±1480) op zijn schilderij uitbeeldde? Dan overheerst het beeld van de 'schone jongeling'. Was hij de baarddragende volwassen man, zoals te zien aan een anoniem terracottabeeld uit een kerk in Neuvy-en-Champagne (2e helft 16e eeuw)? Dan dringt zich de vergelijking met de gekruisigde Christus op.

Dat hij een officier was van de keizerlijke garde van Diocletianus, keizer van 284-305, lijkt wel vast te staan, maar van een eventuele liefde van de keizer voor Sebastiaan staat niet veel vast. Volgens dat idee zou Sebastiaan de avances van de keizer naast zich neer hebben gelegd, om welke reden de afgewezen minnaar besloot zijn onbereikbare liefde te doden. Wie de film Sebastiane (1976) van Derek Jarman ziet, de roman Sebastiaan van Adriaan Litzroth (1986) of Thomas Mann Dood in Venetië (1912) leest zal de geschetste lezing wel als waarschijnlijk voorkomen, en tal van Sebastiaanafbeeldingen doen ook vermoeden dat het hier ging om een begerenswaardige jongeman. Maar historisch feitenmateriaal onderschrijft dat niet.

Dat Sebastiaan zowel kapitein van de keizerlijke pretoriaanse garde als een christen was die in zijn geloof volhardde en de marteldood stierf, eerst door met pijlen te worden doorzeefd, en toen dat toch niet dodelijk bleek en hij zich weer aan de keizer vertoonde, door te worden doodgeknuppeld kunnen we als vaststaand aannemen.

Geseling

Sommige bronnen vermelden dat Sebastiaan, na met pijlen te zijn doorzeefd, ook nog werd gegeseld. Dit lijkt mij om twee redenen onwaarschijnlijk. Ten eerste: bij de Romeinen werd geseling beschouwd als lijfstraf, niet als doodstraf. Vaak, zoals in het lijdensverhaal van Christus, werd geseling vooraf toegepast om het lijden te verergeren, niet om eraan dood te gaan. Om die reden ook werd gewoonlijk de rug gegeseld en niet de veel kwetsbaarder borst en buik, zoals we uit tal van afbeeldingen en geschreven bronnen kunnen weten. Ten tweede: als Sebastiaan inderdaad gegeseld zou zijn, vooraf of achteraf, dan is het toch wel erg vreemd dat dat op geen van de duizenden Sebastiaanafbeeldingen wordt uitgebeeld. Eerder denk ik dat het vermelden van die geseling de parallel met Christus' lijdensverhaal wordt verscherpt, zoals ook veel afbeeldingen van Christus aan de folterpaal opvallende gelijkenis vertonen met die van Sebastiaan tijdens zijn marteling.

Genezer

Dat hij ook weldoende rondging en genezingen tot stand bracht, zoals op sommige afbeeldingen tot uitdrukking wordt gebracht, mist voldoende historische grond; oude bronnen vermelden slechts de genezing door Sebastiaan van de dove Zoe, met een groot aantal bekeerlingen als gevolg. Zijn verering als genezer heeft hij naar alle waarschijnlijkheid eerder te danken aan het feit dat hij zijn executie met pijlen overleefde, waardoor de mythe kon ontstaan dat hij schier dodelijke verwondingen kon overleven. Juist daardoor is Sebastiaan gaan lijken op de figuur van Balder uit de Noorse mythologie, die ook bestand bleek tegen dodelijke aanslagen.

Maar het zijn mede de rond hem ontstane mythen geweest die Sebastiaan zijn populariteit hebben bezorgd, met een zo groot aantal uitbeeldingen als gevolg. Daarvoor is het zinvol eerst de verschilende episoden uit zijn leven te onderscheiden. Zie binnen deze special het artikel Afbeeldingen van Sebastiaan - Episoden. © 2008 - 2010 Elloo, gepubliceerd in Diversen (Kunst en Cultuur) op 28-04-2008, laatst gewijzigd op 01-05-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Elloo is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Afbeeldingen van Sebastiaan - Episoden: In de special over afbeeldingen van Sebastiaan is het goed even stil te staan bij de diverse episoden, al dan niet fictief, van zijn leven en dood. We hebben in het ar…
• Afbeeldingen van Sebastiaan - Kunststijl en -vorm: We kennen afbeeldingen van Sebastiaan vanaf de 14e eeuw tot op heden. Daarom is het niet verrassend dat in die zeven eeuwen geldende kunstopvattingen en sti…
• Afbeeldingen van Sebastiaan - Inleiding: Afbeeldingen van martelaren kennen al vanaf de vroeg-christelijke tijd een grote populariteit. Daarvoor zijn minstens twee verklaringen te geven. Dat afbeeldingen van…
• Afbeeldingen van Sebastiaan - Conclusies: Ter afsluiting van deze special mogen we constateren dat "de ideale" afbeelding van Sebastiaan niet bestaat, net zomin als "de beste" of "de meest historisch correct…
• De legende achter de mistletoe: We kennen allemaal de traditie van het kussen onder de mistletoe. Maar wat zit hier nu eigenlijk achter?

Bronnen en/of referenties

• [SPECIAL=1025]Sint-Sebastiaan[/SPECIAL]