Publieke omroep tv links

“Als je de pretentie hebt om er door en voor iedereen te zijn, dan moet je ook scherp onder ogen willen zien of dat nog wel klopt (...)”, zegt Wassenberg, voorlichter bestuur NPO (Elsevier juli 2007). “Het journaal en NOVA zijn in feite veredelde melkertbaanprojecten voor kansarme linkse journalisten”, zegt journalist Livestro (Elsevier juni 2007).

In 2006 stuurde zendercoördinator Ton van Dijk de verschillende omroepen terug naar de vergadertafel om voorafgaand aan de verkiezingen met andere voorstellen te komen. De programma’s met o.a. Paul Witteman, Paul Rosemoller en Prem Radhakishun waren in zijn ogen usual suspects met ee traditionele linkse oriëntatie (Elsevier juli 2007). Speciaal een krant als de Telegraaf en een opinieblad als Elsevier hameren er met zekere regelmaat op dat de NPO te links is. Niet alleen vanuit de media is er kritiek, ook de politiek mengt zich in de discussie. Verder blijkt dat niet alle omroepen het met elkaar eens zijn over wat de term pluriformiteit nu precies inhoudt. Zijn programma’s gericht op een groot publiek automatisch pluriform? In de loop van dit jaar heeft de omroep dan ook besloten een zelfonderzoek in te stellen. Het doel van dit onderzoek is om te kijken of de omroep zich niet te veel richt op de autochtone randstedelijke elite. Het is relevant te onderzoeken met welke argumenten de huidige kritiek beantwoord kan worden.

Als we kijken naar de programmering zien we dat er veel programma’s zijn waarin pluriformiteit automatisch verweven zit met thema’s als multiculturaliteit. Ook aan consumentenprogramma’s kan elke bevolkingsgroep zijn steentje bijdragen. Dat het merendeel van de participatie toch geleverd wordt door een autochtone groep, ligt er volgens programmamakers aan dat er gewoon weinig interesse is uit multiculturele hoek. Dit geldt ook voor het aantrekken van personeel. Verschillende omroepen spannen zich zeer in om een personeelsbestand te verkrijgen dat een goede afspiegeling van de samenleving vormt, maar dit blijkt erg lastig vanwege het al eerder genoemde gebrek aan animo.

Concurrentieoverwegingen en verminderde subsidie vanuit de politiek zorgen voor een groter belang van de marktwerking bij de NPO. De vraag is of dit een negatieve invloed heeft op de pluriformiteit, een term die overigens ook nadere specificatie en eenduidigheid behoeft. Wellicht zou er ook gekeken kunnen worden of een nieuw opinieprogramma met meer anderskleurige geluiden een optie is.

Achtergrond en aanleiding

Het publieke bestel wordt vanaf 2007 aangeduid als NPO (Nederlandse Publieke Omroep). Elk van hen vult een deel van de totale zendtijd en ze worden gefinancierd uit publieke middelen: belastinggeld en STER-opbrengsten zijn de belangrijkste inkomstenbronnen. De meerjarenbegroting van de NPO komt voor 2007 uit op een budget van in totaal 677 miljoen euro. Daarvan is 330 miljoen rechtstreeks bestemd voor televisie. Verder kan geput worden uit een budget programmaversterking (130 miljoen). Dat budget wordt beheerd door NPO, afzonderlijke omroepen hebben daar niets over te zeggen.

Ten eerste zijn er tien omroepverenigingen, die vaak een lange traditie hebben en samen het grootste deel van de zendtijd vullen (NCRC, KRO, VARA, AVRO, VPRO, TROS, EO, BNN, MAX en Llink). Daarnaast zijn er de NPO, NOS en NPS. Zij maken programma’s die bij uitstek gezamenlijk zijn (sport, journaal, evenementen) dan wel programma’s die bij andere omroepen niet of weinig aan bod komen (jeugd- en kunstprogramma’s). Publieke omroepen moeten voldoen aan de eisen van het volledig programmavoorschrift (Mediawet, artikel 50). Het Commissariaat voor de Media rapporteert daarover twee keer per jaar (Bakker & Scholten, 2007).

In de loop van dit jaar heeft het bestuur van de NPO besloten een zelfonderzoek in te stellen. Critici hekelen de vermeende linkse inslag al langer. Een krant als de Telegraaf en een opinieblad als Elsevier hameren er al regelmatig op dat de NPO te links is. Volgens Telegraaf-columnist Joshua Livestro worden afwijkende meningen bij Buitenhof stelselmatig genegeerd en gecensureerd (Elsevier juni 2007). Hij pleit voor een Nederlandse variant op het Amerikaanse Fox News, als tegenwicht tegen ‘de grote stroom van linkse nieuwsprogramma’s’.

Probleemdefinitie en eerste vraagstelling

Het wekelijkse Buitenhof van de NPS, VARA en VPRO zette Livestro in juni 2007 aan de kant als columnnist. De omroepen laten weten dat de columns niet worden voortgezet omdat zij niet voldeden ‘aan de door Buitenhof gewenste kwaliteit’. Volgens de omroepen ‘hebben overwegingen van politieke kleur nooit een rol gespeeld’. D66-Kamerlid Boris van der Ham heeft Kamervragen gesteld over de kwestie aan minister Plasterk, die verantwoordelijk is voor Media. Volgens onder andere bestuursvoorzitter Harm Bruins Slot dienen de signalen uit de samenleving serieus genomen te worden. Er moet gekeken worden of de omroep nog wel door en voor iedereen is (Elsevier november 2007). In september 2007 presenteerde Bruins Slot de programmering voor het nieuwe seizoen met de mededeling dat de aandacht vooral uit zal gaan naar pluriformiteit en diversiteit. Die zou tot die tijd nog duidelijk niet gestalte hebben gekregen. Niet alle omroepen zijn het daarmee eens; de TROS en de KRO geven aan dit beeld totaal niet te herkennen (Elsevier september 2007). Is de volgens Bruins Slot nieuwe pluriformiteit ook terug te zien in de nieuwe programmering van de omroepen?

Dit stuk zal gaan over de vermeende linkse voorkeur van de omroepmedewerkers, maar ook over de vraag of de publieke omroep niet te elitair, te randstedelijk en te veel voor autochtonen is. Vervolgens kan bekeken worden of het personeelbeleid aangepast moet worden. Bruins Slot vindt dat de journalistieke onafhankelijkheid buiten kijf staat, maar die is volgens hem in het verleden te vaak gebruikt om de discussie te vermijden (Elsevier november 2007). Kernpunt van de nieuwe begroting van de NPO is dat het publieksbereik relevant moet blijven en het algemene publieksbereik zo veel mogelijk vastgehouden dient te worden met behoud van inhoudelijke doelstellingen (www.dutchmedia.nl oktober 2007). Doelstelling van dit onderzoek is het opengooien van de discussie over de pluriformiteit van de NPO. Dit is belangrijk, aangezien er veel kritische geluiden vanuit de maatschappij zijn is en de omroep blijft uiteindelijk ook bedoeld om iedereen een stem te geven. Ook is dit onderzoek belangrijk omdat duidelijk wordt dat niet alle omroepen het met de kritiek eens zijn. Diversiteitsbeleid op zowel televisie alsmede intern is voor 2008 als speerpunt gedefinieerd, aldus de begroting. Het is daarom van groot belang dat dit onderzoek een onderbouwing wordt om de steeds terugkerende kritiek te pareren.

Aanpak en uitkomsten van oriënterend onderzoek

Als we kijken naar de nieuwe programmering van de NPO dan zien we dat er veel programma’s zijn waarbij de aandacht uitgaat naar pluriformiteit. Niet alleen de elitaire randstedelijke elite wordt als doelgroep gezien, integendeel. In een publicatie van www.wereldjournalisten.nl (september 2007) zijn verschillende tegengeluiden waar te nemen. Volgens een woordvoerster van de TROS is het thema multiculturaliteit automatisch verweven in de programma’s; het consumentenprogramma Radar bijvoorbeeld richt zich op iedereen aangezien iedereen ook consument is. Vermist is ook een voorbeeld van een programma voor iedereen. In het programma Zapkids gaan de makers langs schoolklassen en in die klassen kom je natuurlijk ook kinderen uit verschillende culturen tegen. Ook de KRO geeft aan dat zij diversiteit hoog in het vaandel hebben staan. In het programma Puberruil wordt er naar uitersten gezocht en vaak is dat een puber met een andere culturele achtergrond. Het programma Boer zoekt vrouw heeft zelfs bijgedragen aan een positieve beeldvorming van boeren, dit in tegenstelling tot alle overheidscampagnes tot die tijd. Het is duidelijk dat reality en human-interestprogramma’s uitermate geschikt zijn om een groot publiek kennis te laten maken met andere culturen en leefsituaties.

Alle omroepen zijn het er mee eens dat er een duidelijk beeld van de multiculturele samenvatting getoond moet worden. Concreet betekent dat meer allochtonen als deelnemers en publiek in programma’s. We kijken naar het programma Babyboom. Honderd stellen en alleenstaanden met een kinderwens worden gevolgd. Dit zijn echter voornamelijk blanke stellen. Volgens een woordvoerster van de NCRV is nadrukkelijk geprobeerd stellen te vinden die een afspiegeling vormen van onze maatschappij, maar er is uit multiculturele kring simpelweg geen belangstelling voor deelname.

Dit geldt ook voor het aantrekken van personeel. De VARA roept in haar vacatures mensen uit verschillende culturen op om te reageren, maar geeft aan dat het aantal allochtonen dat bij de omroep werkt laag blijft, dit ondanks alle inspanningen. Ook de KRO doet erg zijn best om ervoor te zorgen dat het personeel van de omroep diverser wordt. Voor het programma Goedemorgen Nederland begint een groep jonge studenten van buitenlandse komaf binnenkort aan een stage. De NPS wil door middel van werkervaringstrajecten voor allochtone jongeren zorgen dat ze makkelijker instromen in de omroepen. Zo moet multiculturaliteit een nadrukkelijker onderdeel van het personeelsbeleid worden. Op www.miramedia.nl is een samenvatting gemaakt van de verschillende standpunten van alle 34 organisaties die een reactie hebben geformuleerd op de vragen van staatssecretaris Van der Laan ( 2005), dit betreffende de taak, rol en functie van de publieke omroep en haar organisatie.

Als antwoord op het dalend marktaandeel is de NPO per september 2006 overgestapt op het zogenaamde programmeringsmodel. Dat komt er op neer dat elke zender een eigen profiel heeft. Nederland 1 is nu de familiezender, Nederland 2 is bestemd voor nieuws en opinie en Nederland 3 voor experimentele programma’s. In het voorjaar van 2007 blijkt dat het programmeringsmodel ervoor heeft gezorgd dat het marktaandeel steeg (Bakker en Scholten, 2007). De zenders op zich zijn weliswaar meer gekleurd en minder pluriform, maar door dit model weten de verschillende doelgroepen wel beter hun weg te vinden. Er vindt zich dus concentratie van dezelfde soorten programma’s plaats. De kans is dan ook groot dat er blokken tijd met linkse geluiden voorkomen en dit kan een vertekend beeld van de werkelijkheid geven. Ook kan men zich afvragen of een linkse inslag niet gewoon inherent is aan het genre opinieprogramma.

Dillemma’s en vragen

Lasswell en Wright formuleerden verschillende functies waar media aan dienen te voldoen (Severin & Tankard, 2001): toezicht, wisselwerking, overdracht van sociaal erfgoed en vermaak bepalen de rol van de media in een maatschappij. In de Mediawet zijn alleen de eerste drie functies vastgelegd en die zijn ook terug te vinden in de missie van de NPO. Met betrekking tot het thema pluriformiteit is het aspect wisselwerking van belang, dat inhoudt dat de media een goede wisselwerking moeten hebben met de samenleving en daar een afspiegeling van dienen te zijn. De laatste jaren is het echter duidelijk geworden dat de functie vermaak ook een belangrijke rol is gaan spelen in het bestel. Het marktaandeel was de belangrijkste reden om te komen tot het programmeringsmodel en het is de vraag of deze commerciele benadering de pluriformiteit wel ten goede komt? Pluriformiteit is vanaf het ontstaan van de omroep altijd de eerste prioriteit geweest. De verzuiling zorgde daarvoor. Concurrentieoverwegingen samen met een verminderde subsidie vanuit de politiek zorgen ervoor dat de marktwerking steeds belangrijker wordt en het verdient aanbeveling om te bespreken hoe de subsidie opgeschroefd kan worden. Ook is het belangrijk te kijken hoe de beeldvorming van verschillende bevolkingsgroepen nog meer versterkd kan worden door de programma’s. Niet het succes van een programma bij het algemene publiek, maar de waardering van een programma door een specifieke doelgroep zou meer relevantie kunnen krijgen. Wellicht zouden de omroepverenigingen hierin een rol kunnen spelen en verdient het aanbeveling te onderzoeken wat het publiek zou willen zien en hoe.

Bij het orienterend onderzoek is al aangegeven dat aan opinieprogramma’s vaak een linkse invalshoek kleeft. Dit is wellicht inherent aan het genre. Het verdient echter wel aanbeveling te onderzoeken of er ruimte kan zijn voor een nieuw nieuwsprogramma waarin ook wat meer rechtse geluiden te horen zijn, of wellicht ‘rechtdoorzee’. Te denken valt aan een programma als Crossfire van CNN, waarin twee presentatoren het hele politieke spectrum voor hun rekening namen (Elsevier april 2007). De commerciele zenders bieden op dit moment nog geen serieus tegenwicht qua opinieprogramma’s dus wellicht zou het een gat in de markt zijn.

Ook verdient het aanbeveling te komen tot een gezamenlijke definitie van de term pluriformiteit en inhoud daarvan omdat elke omroep daar zijn eigen ideeen over heeft. Verder is het goed te onderzoeken hoe het personeelsbestand meer pluriformer en multicultureler kan worden dan nu het geval is. © 2008 - 2010 Sebas, gepubliceerd in Diversen (Kunst en Cultuur) op 06-09-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Sebas is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Omroep MAX, dé omroep voor 50 plus: Ouderen leven maximaal, vandaar de naam MAX. Omroep MAX richt zich op mensen van 50 jaar en ouder. Een zender vóór ouderen met programma´s waarin de hedendaagse 50 plusser…
• PowNed, GeenStijl's mogelijke publieke omroep: Bijna iedereen kent het weblog GeenStijl.nl wel: het weblog met de vaak provocerende aanpak. Op het moment is GeenStijl bezig met het werven van leden voor PowN…
• Televisie en video op mobiel: Op je mobiele telefoon televisie en video bekijken, is sinds december 2008 mogelijk. Er is een mobiele variant van 'uitzending gemist' waardoor je van televisie en video op je m…
• Ontwikkeling in het Nederlandse omroepbestel: In de loop der jaren is er veel gebeurd op het gebeid van radio en televisie. In deze tijdslijn kun je zien in welke jaar er wat is gebeurd.
• Zelf tv maken met Zapp Mixer: Zelf video’s maken en uploaden naar Youtube is gemeengoed geworden. Ook het downloaden met Arestube is zeer populair. Maar zelf eenvoudig televisieprogramma’s maken, en die late…

Bronnen en/of referenties

• Bronnen
• Van Zanten, C. (2007). “Publieke omroep duldt geen rechts geluid”. Opgehaald 7 januari, 2008 van http://www.elsevier.nl/nieuws/cultuur_en_televisie/artikel/asp/artnr/157314/zoeken/ja/index.html
• Bakker, P. & Scholten, O. (2007). Communicatiekaart van Nederland. Overzicht van media en communicatie (zesde geheel herziene druk). Amsterdam: Kluwer.
• Lieben, P. (2007). Publieke omroep onderzoekt eigen ‘linksheid’. Opgehaald 7 januari, 2008 van http://www.elsevier.nl/nieuws/cultuur_en_televisie/artikel/asp/artnr/180040/index.html
• Once, S. (2007). Publieke omroep doet nog weinig aan diversiteit. Opgehaald 7 januari, 2008 van http://www.wereldjournalisten.nl/artikel/2007/9/10/publieke_omroep_doet_nog_weinig_aan_diversiteit/
• De Jong, D. (2007). Meerjarenbegroting NOS 2008: nieuwe visie publieke omroep, aandacht voor cultuur en pluriformiteit kernpunten. Opgehaald 7 januari, 2008 van http://dutchmedia.nl/blog/?p=1239
• Toekomst publieke omroep: verschillende visies uit de mediawereld. (z.d). Opgehaald 7 januari, 2008 van www.miramedia.nl/media/files/Toekomst%20Publieke%20Omroep_bijlage.doc
• Severin, W.J. & Tankard, J.W. (2001). Communication Theories: Origins, Methods and Uses in the Mass Media. New York: Longman.
• (2007). Ook rechtse opinies op tv, alstublieft! Opgehaald 7 januari, 2008 van http://www.elsevier.nl/opinie/weblog/asp/artnr/150090/weblogid/51/index.html