De "Challenge" van het theater

Dat een avondje naar het theater een beleving genoemd mag worden is ons ondertussen wel duidelijk. Tenminste, als we alle kranten, reclames en websites mogen geloven. Want in iedere recensie wordt wel een keer met het woord beleving gegooid. Zodra je de tv aan zet of je computer opstart komt datzelfde woord je tegemoet. Theater wordt steeds populairder in Nederland. Want wie wil er nu niet zo’n geweldige beleving ondergaan? Maar klopt die uitspraak wel? Is een bezoek aan het theater wel een beleving zoals wij die kennen? Is het niet gewoon veel meer of juist minder dan dat? En is die beleving er altijd al geweest? Heeft theater een toekomst die groter en belangrijker is dan alleen dat vermaak of die beleving? En hoe ver staan we eigenlijk in de ontwikkeling daarvan? Nemen we over een paar jaar nog wel genoeg met alleen die beleving? Kan theater zich inpassen in The Challenge Economy, of heeft het dat misschien zelfs al gedaan?

Om het antwoord op die vragen te kunnen geven, moeten we helemaal terug naar het begin. Het allereerste ontstaan, de wortels.

Waar het allemaal begon

De oorsprong van het theater ligt in de religieuze rituelen uit de klassieke oudheid, het is zelfs een van de eerste kunstvormen. Verhalen werden uitgebeeld door zang en dans. Dit gebeurde vooral in de kerk, waar priesters Bijbelverhalen lieten zien ter ere van god. Hier is dus vooral sprake van een nutsfunctie en nog niet van een beleving of Challenge.

Ook bij feesten speelde theater een grote rol, hier kreeg het vooral de functie van vermaak. Daarnaast gaf het een statussymbool aan de gastheer. Hoe beter de spelers, hoe meer aanzien. Hier waren waarschijnlijk al de eerste tekenen van de beleving te vinden, al was het theater op zich dat nog niet. De beleving was vooral te vinden in het feest zelf.

Later verplaatste het theater zich ook naar het normale volk. Hier ontstond de Commedia dell’arte, ook wel typentoneel genoemd. Dit is een kunstvorm die vooral draait om improvisatie. Wel kwamen er in de toneelstukken steeds dezelfde personages met dezelfde karakters en een herkenbaar uiterlijk voor. Ook was er al in grote lijnen een scenario. Echt improviseren was het dus nog niet. Commedia dell’arte zorgde ervoor dat het straattheater erg populair werd. Deze vorm van theater was vooral bedoeld voor vermaak en was voor de toeschouwers zeer waarschijnlijk een beleving.

Omdat het improvisatietheater een van de eerste theatervormen was die tekenen van beleving vertoonde zou het zo kunnen zijn dat deze vorm zich ook op het gebied van de Challenge sneller ontwikkeld dan de andere theatervormen. Daarom gaan we in de volgende paragraaf verder in op de ontwikkeling van het improvisatietheater.

Het improvisatietheater; een challenge?

Improvisatietheater betekend dat je speelt zonder voorbereiding, alles ontstaat terplekke. Het spel is snel en spontaan omdat er ingespeeld wordt op de situatie van het moment. Soms mag het publiek een locatie of personage bedenken en soms wordt alles op het moment zelf door de acteurs verzonnen. Improvisatietheater is vaak humoristisch maar dit hoeft niet altijd zo te zijn.

Als onderdeel van het improvisatietheater is de theatersport ontstaan. Bij theatersport worden er geen voorstellingen gegeven maar wordt er een wedstrijd voor publiek opgevoerd. Het is aan het einde van de 20e eeuw bedacht door Keith Johnstone. Theatersport gaat als volgt te werk: Twee teams van vier personen spelen ieder een scene die ze terplekke verzinnen, aan de hand van de suggesties van het publiek. Zij hebben dus een grote invloed op het verhaal waardoor er veel interactie is. Door speciaal aangestelde ‘rechters’ wordt het stuk van commentaar voorzien en worden punten toegekend. In sommige gevallen mag ook het publiek punten toekennen. Theatersport is een van de populairste vormen van improvisatietheater, er zijn zelfs een aantal tv programma’s van. Wie kent er nu niet een programma als De Lama’s of Kannibalen? Het is nu de vraag of theatersport een challenge is of niet. Voor de toeschouwers is dat in ieder geval niet het geval, voor de deelnemers is het een ander verhaal. Er zouden situaties kunnen zijn waarin theatersport voor hen wel degelijk een challenge is, bijvoorbeeld voor een amateur die voor het eerst voor een volle zaal deelneemt, maar dat is niet altijd het geval.

Improvisatietheater kan zelfs gebruikt worden op de werkvloer. Dit kunnen bijvoorbeeld workshops zijn om de teambuilding te bevorderen. Doordat communicatie bij improvisatietheater centraal staat krijgen de deelnemers een helder inzicht in hun communicatieve vaardigheden waardoor zij hun sterke en zwakke punten kunnen bepalen. Bij improvisatietheater op de werkvloer is er inderdaad sprake van een challenge. De toeschouwer wordt een deelnemer die niet alleen beïnvloed wordt door het spel van anderen maar zelf ook invloed kan uitoefenen. Daarnaast kan door deelname een betere band met de collega’s worden verkregen of een beter inzicht in het eigen kunnen.

Over het algemeen kunnen we stellen dat het zelf deelnemen een belangrijk criterium is om iets een Challenge te kunnen noemen. Daarom gaan we hier in de volgende paragraaf verder op in.

Interactief theater; Challenge is doen?

Interactief theater kan verschillende doeleinden hebben. Het gebruik ervan op de werkvloer is hierboven al genoemd. Maar dat is niet de enige toepassing. Zo kan interactief theater ook worden toegepast om problemen in opspraak t brengen of ze op te lossen. Interactief theater kan voor kinderen vooral op educatief gebied gebruikt worden. Hieronder worden alle toepassingen nader toegelicht.

Interactief theater in het algemeen heeft voorstellingen met speciale scènes. Hierin zitten bepaalde momenten waarin het publiek mag reageren door ‘stop’ te roepen en de acteur dan kritiek of aanwijzingen te geven over zijn gedrag, tekst of houden. Het publiek mag dus de volgende stap van de acteur bepalen. De verschillende keuzes worden naast elkaar gelegd en erg wordt gekeken naar de gevolgen. De mensen in de zaal morgen met elkaar overleggen en krijgen de kans hun ideeën en achterliggende gedachten bij een keuze te verantwoorden. Ook kan het zo zijn dat zij de rol van de acteur tijdelijk overnemen om te laten zien wat zij zouden doen in een bepaalde situatie. Aan het einde van de voorstellingen worden alle keuzes en ontwikkelingen besproken zodat er een resultaat uit kan komen.

Bedrijven kunnen interactief theater gebruiken als educatief middel. Door middel van de inzet van acteurs die door een bedrijf kunnen worden ingehuurd kan het bedrijf zich op verschillende vlakken verbeteren. Dit kan door middel van bedrijfstheater tot aan thematische workshops. De trainingen kunnen speciaal op het bedrijf worden aangepast en zijn daardoor erg effectief.

Interactief theater kan ook worden in gezet tijdens ouderavonden, discussieavonden, etc. Het stuk dat gespeeld wordt is bedoeld om discussies en gesprekken op te starten. Dit kan voor een bedrijf of organisatie de perfecte manier zijn om lastige onderwerpen aan te snijden. Zo wordt interactief theater gebruikt om overlastproblemen op te lossen. Bewoners wordt gevraagd naar hun mening en ervaringen over onderwerpen als veiligheid en overlast en hier wordt een voorstelling van gemaakt. Na de voorstelling mogen mensen uit het publiek de scènes zo omvormen zodat er voor hen een ideaalbeeld van de situatie ontstaat. De stappen die nodig zijn om tot dit beeld te komen kunnen eventueel echt uitgevoerd worden. Een van de doelen van deze manier van theater is om gesprekken te laten ontstaan zodat er gezocht wordt naar oplossingen. Een ander doel is het daadwerkelijk oplossen van het probleem.

Ook voor kinderen is er interactief theater. Voor hen worden voorstellingen gemaakt die speciaal op kinderen gericht zijn. De kinderen worden uitgedaagd zelf mee te spelen om zo nauw betrokken te raken bij het verhaal. Op deze manier kan het stuk zowel educatief als leuk zijn. Alle voorstellingen sluiten aan bij de belevingswereld van de kinderen omdat het effect op deze manier het grootst is.

De toekomst; gaat de Challenge overheesen?

Volgens Aristoteles is een toneelstuk “een nabootsing van de handeling en niet de handeling zelf.” Dit is in het interactief theater duidelijk terug te zien. Maar er is meer, er wordt namelijk ook een link gelegd tussen de nabootsing van de handeling en de handeling zelf. Met de nabootsing wordt namelijk bepaald hoe de handeling zal gaan verlopen. Dit geeft aan dat theater door de tijd heen een andere betekenis is gaan krijgen. Het heeft een diepere en meer complexe inhoud gekregen en is duidelijk een challenge geworden. Dat betekend dat de ontwikkeling van theater al redelijk ver is, al is de toepassing van Challenge nog niet op grote schaal bekend. Maar hoe zal dat zich ontwikkelen in de toekomst? Nemen ook de grote commerciële theaterproducties de elementen van de Challenge over of ontstaat er een geheel nieuwe tak van theater die de bestaande misschien zelfs verdringt?

Er wordt wel eens gezegd; “Theater is altijd in levende werkelijkheid omdat een voorstelling nooit op precies dezelfde manier herhaald kan worden.” Dat een voorstelling nooit op precies dezelfde manier herhaald kan worden moge duidelijk zijn. Theater wordt immers uitgevoerd door mensen. Voor interactief theater gaat dit natuurlijk al helemaal op, want daarbij is het altijd een verassing wat komen gaat. Maar ook het theater zelf leeft en blijft zich ontwikkelen. Net als bij improvisatietheater staat de volgende stap nooit vast. Het enige dat vaststaat is dat er een volgende stap zal komen. Wat die is, zal de tijd ons leren.