De tulpenvaas: van eenzame hoogte naar massaproduct

Anno 2009 is de tulpenvaas goedkoper dan ooit. Waar ooit een torenhoge som voor de torenhoge modellen werd neergeteld werd, zijn ze nu volop voor een paar euro’s verkrijgbaar via internet en winkelketens in huishoudelijke artikelen. Daarmee zijn ze niet alleen, zoals de bijbehorende tulpen, in exclusiviteit maar ook in lengte behoorlijk afgenomen. Nee, de huidige financiële crisis is, in tegenstelling tot die van de zeventiende eeuw, dan ook niet veroorzaakt door tulpenbol- en tuitvaasgekte.

Hoe het begon…

De tulpengekte stak in ons land de kop op toen kooplieden begin 1600 de eerste tulpenbollen uit Turkije introduceerden en daarmee een regelrechte rage veroorzaakten. Hoe zeldzamer de tulpensoort, hoe meer men bereid was te betalen voor een zak van de felbegeerde bollen. En ja, het kon niet uitblijven: er werd volop gespeculeerd in tulpenbollen. Wat dat betreft kunnen we de lijn doortrekken en brengt de lente van 2009 met zijn crisis geen nieuw geluid. Maar zoals dat meestal gaat met hebzucht en rages: na de bloeitijd diende het verval zich aan. Zelfs op de bloemstillevens met hun vanitasmotieven uit deze periode symboliseren verleppende tulpen het tijdelijke en het verval.

Net als de tulp is ook de tulpenvaas minder Hollands dan we denken; het model is ontleend aan twaalfde-eeuwse vazen uit het Midden-Oosten. Een exclusieve bloem verdiende natuurlijk een eigen ‘monument’ om zo fraai mogelijk in uit te komen. Daarom werd gebruik gemaakt van een ‘bloempot met tuitjes’ zoals de officiële benaming luidt, later tuit- of tulpenvaas genoemd. Zo konden de zeventiende-eeuwse exemplaren, net als de tulpen zelf, uitgroeien tot echte statussymbolen met een enorme afmeting. Sommige telden wel meer dan negen verdiepingen en bereikten een lengte van zo’n twee meter!
Vooral de passie van koningin Mary II Stuart (1662-1695), de Engelse gemalin van de Nederlandse maar in Engeland regerende koning-stadhouder Willem III (1650-1702) voor alles wat groeit en bloeit, gaf de productie van de tulpenvaas een enorme impuls. Om ook binnenshuis van een bloemenpracht te kunnen genieten, liet zij een Delftse aardewerkfabriek een speciaal voor dit doel ontworpen vaas maken; een voorbeeld dat navolging vond bij de Nederlandse welgestelden.

... en hoe het verder ging

Ontleend aan de oorspronkelijke vorm van een obelisk werd in het Nederland van de zeventiende eeuw een piramide van handbeschilderd Delfts Blauw, opgebouwd uit verschillende lagen, geproduceerd. Aan de buitenkanten zaten gaatjes die aan de binnenkant dicht waren – de tuitjes – die elk ruimte boden aan precies één bloem. De bloempiramides waren niet alleen voor tulpen bestemd, maar ook voor andere meer of minder exclusieve bloemsoorten. Naast de piramidevorm ontstonden ook andere, afwijkende types, al dan niet voorzien van een deksel of handvat in de vorm van een hoofd of dier, gestapelde bolvormen of eenvoudiger modellen geschikt voor slechts één enkele bloem.

In de keramiekkunst bleef de ’vaas met tuiten’ lange tijd een tamelijk zeldzaam verschijnsel. De productie ervan bleef beperkt en kwam na de dood van koningin Mary bijna geheel tot stilstand. Toch is het fenomeen nooit helemaal verdwenen en bleef de productie niet enkel beperkt tot de Nederlandse keramiekfabrieken, waarvan de twee bekendste De Koninklijke Porceleyne Fles in Delft en de Koninklijke Tichelaar in Makkum zijn, maar breidde zich uit naar andere Europese keramiekproducenten.

Nog altijd zijn de lentebloeiers en tuitvazen zeer gewild in zowel binnen- als buitenland en fungeren ze, met de molen en de houten klomp, als typisch Nederlandse symbolen. Ook vandaag de dag maken keramisch ontwerpers en kunstenaars exclusieve modellen voor keramiekfabrieken en musea, zij het veelal met een knipoog naar heden en verleden. Zo is er zelfs een uitvouwbaar doe-het-zelf bouwpakket van kunststof verkrijgbaar in de Nederlandse museumwinkels. Veel minder apart zijn de massaproducten, zowel hart- als bolvormig en niet alleen in wit of Delfts Blauw, maar ook in een zilverkleurige versie verkrijgbaar, die overal worden aangeboden. Misschien doen juist zij hierdoor recht aan dat goedkope bosje met tien tulpen dat in het voorjaar volop verkrijgbaar is.

Een hommage

Niet alleen de unieke, door kunstenaars vervaardigde tulpenvazen brengen een hommage aan de tulp. Ook zijn er twee locaties in het land waar de tulp in al zijn glorie centraal staat. Van oudsher is de Keukenhof in Lisse, gelegen in de bollenstreek, de plek bij uitstek om in het voorjaar tal van tulpenvariëteiten en andere bloeiende bloembolsoorten te bewonderen. Maar - geheel in de lijn van het bekende lied Tulpen uit Amsterdam - heeft ook de hoofdstad een attractie op tulpengebied.
Sinds 2005 is in de Amsterdamse Jordaan een museum gevestigd, dat geheel aan de tulp gewijd is. Het Amsterdam Tulip Museum is een klein museum dat in Nederland weliswaar niet zo bekend is, maar bij de vele buitenlandse bezoekers des te meer. De in de bijbehorende museumwinkel verkrijgbare tulpenbollen en tulpartikelen vinden, hoe kan het ook anders, gretig aftrek.

In de eerste - tevens laatste - tentoonstelling van het Nationaal Historisch Museum, 100m2NL, gehouden in het voorlopige onderkomen in de Amsterdamse Zuiderkerk, wordt het belang van de tulpenvaas nog eens benadrukt als symbool van de Hollandse welvaart. De bescheiden expositie in 2011 toont een piramidevormig exemplaar van Delfts blauw uit die periode: een hommage aan een bloeiend verleden.

Lees verder

• De tulp in beeld
• Bloemstillevens: historische ontwikkeling en bloei