InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Geschiedenis > Van scholtenboerderij Leeferink tot atelier Leeferdink

Van scholtenboerderij Leeferink tot atelier Leeferdink

Van scholtenboerderij Leeferink tot atelier Leeferdink Scholtenboerderij Leeferdink ligt in Winterswijk-Ratum, vlakbij de Duitse grens en 4,5 kilometer van Winterswijk. De oude scholtenboerderij is vanaf 1985 een fraai woonhuis geworden, daterend uit de 18e eeuw op een plek die sinds 1355 al wordt genoemd. De voormalige scholtenboerderij staat in een groene omgeving, aan een zandweg en is omringd door bos. De schuur of schoppe is uit 1881 en in 2009 verbouwd tot atelier en galerij.

In vroege tijden

De eerste vermelding van scholteboerderij Leeferdink is uit 1355 namelijk dat, 'Het Vredensche stift Lefardinc in Ratum verpacht in aan scholtenboer Gerhard Koelman en zijn vrouw’. Ook is de toenmalige scholtenboer tegeder voor Stift Vreden.

Stift Vreden en horigen

Het Vredensche stift (D) was een vrouwenklooster en eigenaar (landheer) van scholtengoed Leeferdink. Het klooster benoemde een scholte voor de scholtenboerderij het Leeferdink en de scholte moest zorgen dat de boeren van de bijbehorende pachtboerderijen op het scholtengoed, hun pacht betaalden aan stift Vreden (horigensysteem). Net als de pachtboeren was ook de scholtenboer onderhorig aan de landheer, het klooster in dit geval. Het Stift Vreden is in 1810 opgeheven maar de horigheid hield in Winterswijk aan tot het jaar 1900.

Tegeder

Naast dat een scholte een soort belastinginner was, was een scholte ook vaak een tegeder voor de landheer en moest geschillen en rechtszaken bijstaan. Het tegederschap was erfelijk in de tijd van de scholtenboeren. De oudste zoon werd dus automatisch ook tegeder. Na de opheffing van Stift Vreden was de scholtenboer van het Leeferdink niet langer tegeder meer en werd scholtengoed Leeferink een vrij scholtengoed.

Gevelsteen schuur.Gevelsteen schuur.
Achtergevel schuur/atelier.Achtergevel schuur/atelier.
Voorgevel schuur/atelier.Voorgevel schuur/atelier.

De naam Leeferdink

De naam van de scholtenboerderij en de scholte die naar de boerderij werd genoemd, wordt in de loop der eeuwen op verschillende manieren geschreven, zoals:
  • Lefardinc;
  • Leefferinck;
  • Leverdynck;
  • Lieverdink;
  • Leefferdink.

Alle namen duiden op dezelfde plek in het buurtschap van Ratum, wat anno 2017 de Leeferdinklaan 2 is. De naam die gebruikt wordt anno 2017 is Het Leeferdink.

Scholtenboerderijen en het horigensysteem

In de middeleeuwen waren de boeren op de pachtboerderijen horigen. Horigen moesten het land bewerken zonder dit te bezitten en moesten pacht aan de eigenaar van het scholtengoed (landheer) betalen in natura of geld. De scholte, ook benoemd door de landheer moest ervoor zorgen dat dit gebeurde. Tussen omstreeks 1800 en 1860 bereikten de scholten het toppunt van hun macht en welvaart. Een twintigtal scholtenfamilies rondom Winterswijk bezaten veel grond en honderden pachtboeren waren met handen en voeten gebonden aan de pachtcontracten. Deze werden vaak stilzwijgend verlengd en gingen over van vader op zoon. Wanneer een pachtovereenkomst niet werd verlengd moest de pachter de pachtboerderij verlaten. Een pachtovereenkomst kon de volgende ‘eisen’ bevatten;
  • jaarlijks 12 gulden voor de huur van de boerderij;
  • tien ‘helpedagen' voor de man en tien ‘helpedagen’ voor de vrouw wanneer de scholtenboer dit eiste (vaak rond oogsttijd);
  • land bewerken voor de scholte;
  • 30% van de oogst aan de scholte afleveren;
  • geen hout kappen voor eigen gebruik;
  • geen plaggen steken van het bouwland voor eigen gebruik.

Woonhuis en achterhuis.Woonhuis en achterhuis.
Na de Franse Revolutie (1789–1799) werd de horigheid langzaam afgeschaft. De gedachte hierachter was dat iedereen gelijk is, maar in werkelijkheid bleven in Oost-Nederland de scholtenboeren de pachtboeren en arbeiders legaal onderdrukken. In 1821 werd zelfs bepaald dat scholtenboeren de wettelijke eigenaren van de bezittingen werden waar ze eerst zorg voor moesten dragen in opdracht van een landheer. In 1838 is het Burgerlijk Wetboek van kracht gegaan wat langzaam een eind maakte aan het horigensysteem in Oost-Nederland. Hier werd wettelijk bepaald dat het erfrecht niet langer naar de eerstgeborene ging, maar dat alle kinderen recht hadden op een gelijk erfdeel. Zo ontstond het gegeven dat veel pachtboerderijen naar de kinderen van een scholte gingen en er nieuwe scholtenboerderijen bijkwamen met twee tot vijf pachtboerderijen.

Scholtenboerderij Leeferdink

De scholtenboerderij Leeferdink is in 1783 herbouwd tot het Leeferdink van hoe het er nog uitziet in 2017. Een gedenksteen in de voorgevel met het jaartal 1783 bewijst dit. Hoogstwaarschijnlijk zijn resten van de oude scholtenboerderij hergebruikt bij de bouw omdat het kruisgewelf in de kelder dit vermoeden geeft. Een kruisgewelf is een gebogen Romeinse bouwconstructie bij het overdekken van een kelder, kasteelzaal of een brug en werd veel toegepast in middeleeuwen. De ossenbloedrode gevels, het gebruik van Bentheimer zandsteen, de opvallend hoge ramen en deuren in het voorhuis weerspiegelen de macht en welstand van de scholtenboer(en) die hier woonde(n) op het scholtengoed. Opmerkelijk is dat het achterhuis gebouwd is naar het noorden. Daar waar toendertijd de meeste scholtenboeren het achterhuis naar het zuiden bouwden omdat het welzijn van het vee bovenaan stond, is dit bij scholtenhuis Leeferdink net andersom gedaan. Het woongenot ging voor. Sinds 1967 is scholtenboerderij een Rijksmonument.

Het atelier.Het atelier.

De schuur of schoppe

Ook de grote schuur op het erf laat nog veel van de geschiedenis zien. In de enorme eikenhouten gebinten zijn nog merktekens te vinden wat duidt op hergebruik. Gebinten zijn namelijk voorzien van merktekens die werden aangebracht om ze correct op te bouwen. Boven de deeldeuren is een gevelsteen ingemetseld met het jaartal 1881. De gevel aan de voorzijde heeft een ossenbloedrode kleur en de gevel aan de achterkant van de schoppe heeft een prachtige gevel van oud en verweerd lijkend hout met een prachtig lijnenspel van planken. Onderzoek naar het hout heeft aangetoond dat het waarschijnlijk stamt uit 1667 en verhalen uit de buurt spreken over dat het waarschijnlijk allemaal uit één eik komt.

Beeld voor het atelier staand.Beeld voor het atelier staand.

Het Leeferdink anno 2017

Het gebied is in de buurt bekend als Scholtengoed Leeferdink. In 1985 werd de boerderij Leeferdink gekocht door het echtpaar Grijsen. De boerderij werd gerenoveerd en zoveel mogelijke elementen werden behouden die wijzen op de vroegere tijden. Er kwamen nieuwe bijgebouwen en in 2009 is de schoppe verbouwd en in gebruik als atelier en galerie door bewoonster Gerri Grijsen. Ze maakt ranke, slanke mens- en dierfiguren in brons.

Lees verder

© 2017 Rieja, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Scholtenboerderij Lutje Kössink en de spieker KössinkScholtenboerderij Lutje Kössink en de spieker KössinkLandgoed Lutje Kössink ligt te midden van een bosrijk gebied nabij Winterswijk-Henxel. De boerderij op landgoed Lutje Kö…
Geschiedenis van scholtengoed Roerdink en de oudste schoppeGeschiedenis van scholtengoed Roerdink en de oudste schoppeHet Roerdink in Winterswijk-Woold (Gelderland, tegen de Duitse grens) was al in het jaar 1225 bekend. De boerderij was e…
Boerderij Beestman, van 'los hues' naar scholtenboerderijBoerderij Beestman, van 'los hues' naar scholtenboerderijScholtenboerderij Beestman ligt in de gemeente Aalten in buurtschap de Haart. In het jaar 1700 is het ontstaan van de bo…
Van scholtenboerderij Hesselink tot appartement HesselinkVan scholtenboerderij Hesselink tot appartement HesselinkScholtengoed Hesselink ligt in Winterswijk-Ratum, vlak tegen de Duitse grens. De scholtenboerderij Hesselink wordt waars…
De pseudo-scholtenboerderij Keunenhuis is een monumentDe pseudo-scholtenboerderij Keunenhuis is een monumentHet Keunenhuis is tussen 1688 en 1748 gebouwd en wordt een pseudo-scholtenboerderij genoemd. Een pseudo-scholtenboerderi…
Bronnen en referenties
  • http://www.mijngelderland.nl/inhoud/canons/gelderland/scholtengoederen
  • https://ap.beleefhetindebieb.nl/media/files/Article/ineenoeroudescholten.pdf
  • http://rijksmonumenten.nl/monument/39073/leeferdink/winterswijk-ratum/
  • http://www.buurtschap.info/e24.html
  • http://www.genealogiedomein.nl/digitaal/Lochem_Stad_Civiel_Procesdossiers.pdf
  • http://www.logerenopeenscholteboerderij.nl/Scholteboerderijen

Reageer op het artikel "Van scholtenboerderij Leeferink tot atelier Leeferdink"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Infoteur: Rieja
Laatste update: 02-03-2017
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Geschiedenis
Special: Scholtenboerderijen
Bronnen en referenties: 6
Schrijf mee!