InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Geschiedenis > Rentmeesters in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd

Rentmeesters in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd

Rentmeesters in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd Wanneer middeleeuwse en vroegmoderne eigenaars van rurale goederen hun bezittingen niet zelf konden beheren, konden ze een vervanger of rentemeester aanstellen. Het takenpakket van de rentmeester was zeer divers en sterk idiosyncratisch. Door de afwezigheid van hun heer bezaten vele rentmeesters een positie met veel verantwoordelijkheden en macht. Deze macht kon leiden tot misbruik, hetgeen zeer nadelig was voor de eigenaar.

Wie waren de rentmeesters?

Rentmeesters waren personen die in dienst genomen werden om bezittingen van een afwezige eigenaar te beheren. Ze waren als het ware de plaatsvervanger van hun werkgever. Deze eigenaars waren meestal adellijke lieden of rijke burgers, hoewel bepaalde kerkelijke instituties en zeer grote boeren ook rentmeesters in dienst gingen nemen. Vandaag de dag zouden we hen als een soort van managers omschrijven, terwijl hun baas dan de eigenaar of aandeelhouder was. Het rentmeesterschap was wijdverspreid in de Nederlanden, waar vooral de rijke eigenaars gebruik zouden maken van de diensten van deze rentmeesters.

Rentmeesters had je in alle vormen en maten. Voor kleinere bezittingen werden meestal deeltijdse rentmeesters aangesteld. Vaak waren dit lokale boeren of griffiers (soort van notaris). Voor grotere bezittingen kon dit een voltijdse betrekking worden en bestond de mogelijkheid dat deze rentmeesters een zeer hoog loon ontvingen. Dergelijke rentmeesters waren dan ook vaak vertrouwelingen van de heren, en waren vaak mensen die reeds een tijd in dienst waren van dezelfde baas, echter in een andere rol (bijvoorbeeld als voormalig militair in het regiment van een edelman). In vele gevallen zien we dat het rentmeesterschap ook overgeërfd zou worden van vader op zoon.

De rol van de rentmeesters

Rentmeesters hadden diverse functies. Ze moesten de rechterlijke, economische, sociale en soms zelfs culture belangen van de eigenaar van het rurale bezit gaan verdedigen. Het is vanzelfsprekend dat de invulling van de rol die de rentmeester vervulde, afhing van de bezittingen die hij moest beheren, de gebruiken en gewoonten in de lokaliteit waarin hij opereerde en de dynamiek in de relatie met zijn baas. Bij sommige rentmeesters zal het economische aspect allesoverheersend zijn geweest, terwijl dit bij een andere rentmeester van veel minder groot belang kon zijn geweest. Tot op zekere hoogte zijn al deze rollen op de één of andere manier met elkaar verbonden.

Rechterlijke rol

Rentmeesters hadden de plicht om na te gaan of er geen misdrijven tegen de bezittingen of rechten van hun heer plaatsvonden. Zo moesten ze bijvoorbeeld klacht indienen wanneer er stropers actief waren die de jachtrechten van hun heer schonden of wanneer er vee gestolen werd. Vele heren konden in het verleden ook bepaalde vormen van justitie uitoefenen in hun gebieden. Ook toezien op de correcte uitoefening van deze justitie behoorde tot de rechterlijke rol die de rentmeester moest uitoefenen. Tenslotte konden sommige rentmeesters ook contracten afsluiten in naam van hun heer, gerechtelijke stappen ondernemen voor hun werkgever, ...

Economische rol

De belangrijkste rol van de rentmeester was economisch, aangezien hij ervoor moest zorgen dat er genoeg geld gegenereerd werd uit het, aan hem toegewezen, bezit. Rentmeesters moesten zien dat dit bezit rendeerde voor hun bazen. Ze moesten cijnzen en pachten van landen en hoeven innen, de houtkap in de bossen van de heer organiseren, ... Verder had de voornoemde justitie die bepaalde heren konden uitoefenen ook een economisch aspect. In sommige gevallen konden deze boetes, belastingen, tollen, gaan innen. Daarnaast hadden sommige heren ook het exclusieve recht op de uitoefening van bepaalde economische activiteiten, zoals het uitbaten van een brouwerij of windmolens. In dat geval kon de rentmeester beslissen om deze zelf uit te baten of te gaan verpachten. Ook moesten veel rentmeesters gaan uitpluizen hoe ze taksen konden ontwijken voor hun bazen.

Sociaal en culturele rol

Hoewel rentmeesters hard moesten kunnen zijn om aan voldoende geld voor hun werkgever te geraken, hadden ze ook een sociale rol te vervullen. Het waren zij die kerken gingen steunen, aalmoezen gingen toekennen aan de armen in de dorpen,... en zelfs bepaalde schulden gingen kwijtschelden. Dit konden pachten zijn, maar ook inkomsten van het beste kasteel/dode hand; een recht dat veel heren hadden en er in bestond dat bij het overlijden van een bepaald persoon, het beste roerende goed afgestaan moest worden aan de lokale heer of dame. Bij arme gezinnen kon dit net een koe of een gebruiksvoorwerp zijn dat essentieel was voor het overleven van het gezin. Op deze wijze kon de rentmeester de groots- en gulheid van zijn baas in de verf gaan zetten. Het was zeer belangrijk voor heren (en dames) om aanzien te verkrijgen op hun landgoederen, en dit was er één van. Als beschermer van de lokale bevolking verwierven zij populariteit bij vooral de armere sociale strata. Daarnaast gingen ze ook kerken steunen om hun zielenheil veilig te stellen. Daarnaast had het kwijtschelden van schulden ook voor de rentmeester een nut. Op deze manier kon hij zijn goede wil tonen naar de lokale bevolking toe en goede relaties behouden die onontbeerlijk waren voor het uitvoeren van zijn taken. In sommige gevallen had het verminderen van de schuld tot doel om de continuïteit van interessante economische relaties te verzekeren.

In bepaalde situaties speelden rentmeesters ook een culturele rol, hetzij in opdracht van hun baas, zoals bijvoorbeeld bij het steunen van gilden of bouwen van een zomerverblijf. Anderzijds zien we dat vele rijke rentmeesters ook zelf een culturele impact hebben gehad en bijvoorbeeld schilderijen of ander kunstwerken van en voor zichzelf hebben laten maken.

Controle en fraude

Controle op de rentmeester

Rentmeesters dienden de belangen van hun heer te dienen en zich op de best mogelijke manier te kwijten van hun taak. Het was echter niet eenvoudig om de prestaties van de rentmeesters te controleren. Zeker in de middeleeuwen, wanneer reizen minder makkelijk was en wanneer veel van de eigenaars niet veel interesse toonden in het doen en laten van hun rentmeesters. Toch zien we dat er regelmatig bezoeken gebracht werden aan het gros van de rentmeesters; hetzij door de eigenaar zelf, hetzij door een hogere bediende of vertrouweling van de eigenaar. Daarnaast moesten de meeste rentmeesters jaarlijks hun boekhouding neerleggen en laten afhoren bij hun heer. Op deze manier konden de meeste eigenaars toch opmaken of hun rentmeesters een te vertrouwen individu was.

Rentmeesters en fraude

In het verleden hadden vele rentmeesters de naam frauduleus te zijn. Dit kan enigszins verklaard worden door het karakter van deze persoon; Een assertieve man die veel meer informatie bezat over de geldstromen van het hem toegewezen bezit, dan zijn werkgever. Wanneer deze heer dan nog eens op een verre plaats woonde, kon de rentmeester hier misbruik van gaan maken. Dit kon hij op twee manieren doen, ofwel door niet hard te werken en zich bezig te houden met andere activiteiten, ofwel door zijn heer te gaan bestelen. Beide activiteiten waren schering en inslag, maar zeer moeilijk om aan te pakken. Daar de meeste rentmeesters met een contract van een aantal jaar werkten, was het niet zo eenvoudig om de rentmeester zo maar te ontslaan. Zelfs al waren er bewijzen van flagrante diefstal, dan nog zou een rechtszaak tegen de rentmeester een lange en kostelijke zaak kunnen worden. Bovendien konden conflicten leiden tot vormen van chantage door de rentmeester, bijvoorbeeld door het hem toegewezen bezit totaal te laten verwaarlozen. Vaak liet men de rentmeester dan ook zijn contract uitdoen om erger te voorkomen, evenwel met nauwgezette controle.

Rentmeesters vandaag

Met het afnemen van het economisch belang van rurale bezittingen, het verdwijnen van de feodale rechten, de hogere snelheid waarmee mensen kunnen reizen en de modernisering en schaalvergroting van de landbouwactiviteiten verdwenen de meeste rentmeesters. Vandaag zijn er betrekkelijk weinig mensen die hun eigen job gaan omschrijven als die van rentmeesters. De job van syndicus of manager komt echter nog het vaakst in de buurt. Ook sommige immobiliënkantoren zullen voormalige rentmeestertaken op zich nemen. Het begrip rentmeester is echter grotendeels verdwenen en blijft in onze taal slechts achter in de religieuze uitdrukking 'de mensen zijn de rentmeesters van de aarde', hetgeen verwijst naar het feit dat de mens de aarde als een (goede) plaatsvervanger van God zou moeten beheren. Het is deze uitdrukking die ons mede doet herinneren aan deze eens zeer kleurrijke bevolkingsgroep in onze maatschappij.
© 2017 Willibrordus, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Het Parlement van NederlandHet Parlement van NederlandDagelijks hoor je de term parlement wel een keer voorbijkomen op de televisie of de radio. Je weet dat deze het land bes…
Niet getrouwd maar wel een kindNiet getrouwd maar wel een kindBij ongehuwd samenwonen is het ouderlijk gezag voor de vader niet automatisch geregeld, ook niet als de vader het kind h…
Belastingen en taksen: hoe de overheid je geld belastBelastingen en taksen: hoe de overheid je geld belastBij de spaargeldcrisis van 2013 in Cyprus ontstond grote ophef bij de Europese bevolking over een mogelijke taks op spaa…
Titulatuur of aanspreekvorm als aanhef in Nederlandse briefTitulatuur of aanspreekvorm als aanhef in Nederlandse briefBij het schrijven van Nederlandse brieven moet je soms rekening houden met in de aanhef de juiste titulatuur (aanspreekv…
Postbezorgen, iets voor jou?Wanneer je eens goed om je heen kijkt, zie je overal advertenties waarin postbezorgers gevraagd worden. De advertenties…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Jan Woutersz. Stap / Wikimedia Commons
  • De Vijlder N en Berghmans S (2014) Van gemeenschapsgoed naar privaat bezit? Bosbeheer in de zeventiende en achttiende eeuw: Casus De Arenbergs, TIJD-SCHRIFT : HEEMKUNDE EN LOKAAL-ERFGOEDPRAKTIJK IN VLAANDEREN, 09-2014
  • Hainsworth D (1992) Stewards, lords, and people : the estate steward and his world in later Stuart England. Cambridge University Press, ISBN: 9780521364898
  • Lambrecht T (2007) KREDIET REDIET EN DE RURALE ECONOMIE IN VLAANDEREN TIJDENS DE 18DE EEUW. Onuitgegeven doctoraatsverhandeling
  • Rijksmuseum, http://www.rijksmuseum.nl/collectie/SK-A-2426, bezocht op 29-06-2017

Reageer op het artikel "Rentmeesters in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Infoteur: Willibrordus
Gepubliceerd: 30-06-2017
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Geschiedenis
Bronnen en referenties: 5
Schrijf mee!