Slaven in hat antieke Rome

We kunnen dat slavernij bij de Romeinen genuanceerd moet worden. Enerzijds hebben we het miserabele beeld van slaven bij sadistische meesters, maar anderzijds ook een te idyllische schets van de meester-slaaf verhouding. Beide gevallen kwamen voor, maar voor de meeste slaven lag de werkelijkheid ergens tussenin.

1 De slavenmarkt en de ‘fugitivi’

• De slaven (servus,i; ancilla, ae) worden te koop aangeboden; op de slavenmarkt zijn ze net als vazen of koeien een ‘res’
• De ‘mangones’ (mango, onis) bieden de slaven te koop aan. Hij moest zich wel aan een aantal wettelijke bepalingen houden: hij moest de kwaliteit van de slaaf garanderen; hij mocht niet liegen wanneer naar een karaktereigenschap gevraagd werd; hij moest uit eigen beweging de ‘verborgen gebreken’ van de slaaf vermelden. Dit was het geval wanneer hij reeds een vlucht- of zelfmoordpoging achter de rug had.
• De ‘Curulisch’ Aedil’ moest erop toezien dat de ‘mango’ zich aan de reeds opgenoemde bepalingen hield. Hij deed dus als het ware aan consumentenbescherming.

Onder een ‘servus fugitivus’ verstaan we zowel een ‘weggelopen slaaf’ als ook een slaaf die reeds een vluchtpoging achter de rug heeft. Dit ‘verborgen gebrek’ was de mango verplicht mede te delen aan de potentiële kopers, dus bepaalde dit danig de prijs van de betrokken slaaf. Wie toch voor zo een slaaf koos, kon hem brandmerken of aan de ketting leggen.

Wanneer een slaaf de benen genomen heeft, bestaat er nog altijd een mogelijkheid de slaaf tegen betaling te laten opsporen door een professionele slavenjager, een ‘fugitivarius’. Het slagen van en vlucht was erg reëel, aangezien een slaaf fysisch niet te onderscheiden was van een vrije burger. (Dit in tegenstelling tot de slachtoffers van de slavernij in Amerika ten tijde van de kolonisatie.)

2 Het ‘peculium’

De beste manier om een slaaf harder te doen werken is het geven van een ‘peculium’ (peculium, i: de spaarpot) in combinatie met het uitzicht op de vrijheid (het mishandelen van de slaven daarentegen kon slecht aflopen voor de meester zelf: de slaaf kon vluchten of de meester zelfs vermoorden!). Op papier had een slaaf met ‘peculium’ iets meer rechten dan een slaaf zonder.

Het vrijlaten van een slaaf heet ‘manumissio’. Na z’n vrijlating werd hij de facto ook een cliënt van zijn ex-meester, die op zijn beurt patronus van de ex-slaaf wordt. De nieuwe burger mocht echter geen politieke functies bezetten. Aangezien de formaliteiten van een manumissio steeds soepeler werden, kwam het fenomeen steeds vaker voor.

Ten tijde van Augustus werd het vrijlaten van slaven zelfs een modegrill dat nieuwe wetten uitgevaardigd werden om deze vorm van nobelheid binnen de perken te houden. Zo mocht een meester nog maximum honderd slaven de vrijheid schenken, en moest de slaaf in kwestie ten minste 30 jaar oud zijn!

3 Mishandeling van de slaaf

Een mishandelde slaaf kon twee dingen ondernemen: zich bij de Preafectus Urbi wenden (dit als als het ware De burgemeester van Rome; het was een senatorale topfunctie), maar daar kon hij enkel schroomvallig z’n beklag doen; wanneer hij wou dat een onderzoek ingesteld zou worden, moest hij bescherming zoeken bij een beeld van de keizer.

Bij het onderzoek wordt echter in het voordeel van de meester gevoerd (cfr. Ulpianus, De Officio Proconsulis VIII; keizer Pius: “het belang van de meester ligt aan de basis”), omdat hij tegen zichzelf en zijn matrimonium beschermd moest worden. Wanneer inderdaad aangetoond kan worden, dat een slaaf mishandeld wordt, wordt hij verkocht. Maar ook de staat is er onrechtstreeks mee gebaat: slavenopstanden en –oorlogen bleken uit het verleden gevaarlijk. (cfr. De slavenopstand onder leiding van Spartacus, 71 v.C.)

Slaven en hun meester leefden vaak zo dicht op elkaar dat een fel getreiterde slaaf gemakkelijk z’n meester om het leven kon brengen. Om hen hiervan te weerhouden werd rond 10 n.C. een senaatsbesluit uitgevaardigd (S.C. Silanianum), die stelde dat bij de moord op een meester, alle slaven onder hetzelfde dak terechtgesteld zouden worden.

Via Tacitus komen te weten dat bij de moord op Pedianus Secundus in 61 n.C. zowat 400 slaven geëxecuteerd werden!

4 Het slavenhuwelijk

De veel gehoorde bewering dat slaven niet konden huwen, moet genuanceerd worden. Ze konden inderdaad geen ‘iustum matrimonium’ sluiten, dat is een echtelijke relatie met een door het Romeinse recht erkende burger. Dit kwam omdat ze net als soldaten onder de wapens of vreemdelingen geen ‘conubium’ bezaten, het recht een huwelijk aan te gaan.

Dit weerhield hen niet om binnen eenzelfde huishouden een relatie aan te gaan met een andere slaaf. De wet stelde zelfs expliciet dat het moreel niet gezien niet juist is zulke gezinnen uit elkaar te halen…