Geschiedenis en Polen

Religieuze geschiedenis Joden 48: De Joden in Polen

Infoteur: Etsel

Koning Boleslav van Polen nodigt de Joden uit en geeft ze ongekende rechten en privileges. Ze krijgen eigen stukken land en bouwen hun eigen boerendorpen (sjtetl). Er vindt zowel een groei plaats van de Joodse bevolking als een groei van Joodse Tora geleerdheid. De Joden spreken hun eigen taal: het Jiddisch. Maar op den duur breken pogroms uit tegen Joden. Deze vinden vooral in de Oekraïne plaats. Chmielnitzki, één van de ergste antisemieten in de geschiedenis, slacht 100.000 Joden af.


Renaissance

De Renaissance duurt van 1350 tot ongeveer 1650. Renaissance betekent 'hergeboorte'. Hergeboorte van kennis. De periode volgt na de Donkere Middeleeuwen. De Renaissance wordt geassocieerd met individuele expressie, zelf-bewustzijn en wereldlijke ervaring, en prestaties in geleerdheid, literatuur, wetenschap en kunsten. Een paar beroemde personen uit deze tijd zijn: Michelangelo, Leonardo da Vinci, Shakespeare, Machiavelli, Petrarch, Rabelais, Descartes, en Copernicus.

Dit is ook de periode dat Joden naar Polen komen. In de beginperiode is er nog geen sprake van de sjtetl, antisemitisme, pogroms, etc. Wat we constant in de Joodse geschiedenis zien is dat op plaatsen waar Joden het eerst goed hebben, later sprake is van antisemitisme. We zien dat eerst in Spanje, nu in Polen en later in Duitsland. Het is één van de duidelijke patronen in de Joodse geschiedenis vanaf de slavernij in Egypte.

Een Poolse uitnodiging

Polen wordt pas laat christelijk (begin 11de eeuw). Daarna neemt het nog een paar honderd jaar in beslag om zich als land te ontwikkelen. Wanneer je je land economisch en cultureel wilt ontwikkelen heb je Joden nodig. Joden kunnen lezen en schrijven vanwege het naleven van de Tora. Daarnaast zijn Joden goede bankiers, accountants en administrateurs die de economie gezond houden.

In 1264 nodigt koning Boleslav de Joden uit en geeft hen ongekende privileges en rechten. Christenen wordt verboden schade toe te brengen aan Joden. Maar Joden stromen niet onmiddellijk het land binnen. Pas wanneer Joden uit andere landen worden verjaagd is Polen een aantrekkelijke vluchtplaats. In 1569 breidt Polen zich uit met Litouwen. Oekraïne en Wit-Rusland worden vazalstaten van Polen. Joden krijgen hier land toegewezen van de Poolse adel. Een andere Poolse koning Sigismund II Augustus staat Joden toe een jesjiva op te richten.

Gouden eeuw Poolse Jodendom

In de 16de eeuw krijgen de Joden een eigen bestuur met verschillende rabbijnen - de Va'ad Arba Artzot- (de Raad van de Vier landen, Groot Polen, Klein Polen, Volhynia en Polodia). Deze regelt de zaken van de Joden in Oost-Europa.

Een aantal belangrijke Joden zijn:
  • Rabbi Mosje Isserles (1525-1572) -schrijft commentaar op de Sjoelchan Aruch (code van de Joodse Wet).
  • Rabbi Ja'akov Pollack (1455-1530) -opent de eerste jeshiva in Polen. Hij ontwikkelt een methode van Talmoed leren (pilpul)
  • Rabbi Jehoeda Loewe (1526-1609) -de Maharal van Praag, een groot mystiek geleerde. Hij schept de Golem.

Bevolkingsgroei -sjtetl en Jiddisch

Naast de groei van Tora geleerdheid is er sprake van bevolkingsgroei. In 1500 zijn er ongeveer 50.000 Joden die in Polen leven. Tegen 1650 zijn er 500.000 in Polen, dat is 30 procent van de Joodse bevolking.

Waar wonen deze Joden? Over het algemeen wonen ze in steden. Maar Joden hebben ook een eigen boerengemeenschappen, de sjtetls, Dit zijn zeker niet allemaal arme gemeenschappen. Er zijn ook rijke gemeenschappen. Mensen spreken hun eigen taal, het Jiddisch (een mix van Hebreeuws, Slavisch en Duits). Het Jiddisch is een taal in ontwikkeling. Het oud Jiddisch is anders dan het modern Jiddisch.

Het gaat de Joden dus goed. Maar er is een keerzijde omdat Joden met Poolse en Oekraïense christenen die denken dat Joden Jezus hebben gedood. Er zijn een aantal rellen tegen de Joden. Daarnaast worden Joden gehaat vanwege de belasting die sommige Joden ophalen voor de Poolse adel. Deze haat is vooral sterk in de Oekraïne.

Pogroms -Chmielnitzki

Wanneer de de Oekraïense bevolking besluit de Polen uit het land te gooien, worden op grote schaal Joden vermoord. In 1635 vindt de eerste explosie van geweld plaats. Maar deze opstand wordt de kop ingedrukt. In 1648 slaagt een groot deel van de Oekraïne erin zichzelf te bevrijden van de Polen. De opstand wordt geleid door de Oekraïense Kozak Bogdan Chmielnitzki De strijd richt zich voornamelijk tegen de Joden. Chmielnitzki is één van de grootste antisemieten in de geschiedenis. Hij vermoord 100.000 Joden.

Hier volgt een beschrijving wat met de Joden wordt gedaan van Yeven Mezulah, pag. 31-32:
"Some of them [the Jews] had their skins flayed off them and their flesh was flung to the dogs. The hands and feet of others were cut off and they [their bodies] were flung onto the roadway where carts ran over them and they were trodden underfoot by horse ... And many were buried alive. Children were slaughtered at their mother's bosoms and many children were torn apart like fish. They ripped up the bellies of pregnant women, took out the unborn children, and flung them in their faces. They tore open the bellies of some of them and placed a living cat within the belly and they left them alive thus, first cutting off their hands so that they should not be able to take the living cat out of the belly ... and there was never an unnatural death in the world that they did not inflict upon them."

In de Oekraïne wordt Chmielnitzki nog steeds als een nationale held geëerd.

Dus in 1648-1649 komt een einde aan de Gouden Eeuw van de Poolse Joden. De pogroms vinden in Oost-Polen plaats. In de andere delen van Polen blijven de Joden wel. Het wordt voor vele jaren het centrum van Asjkenazisch Jodendom.

Meer is te lezen in mijn special Religieuze Joodse geschiedenis (IV): Zwarte Dood - Endlösung.
© 2008 - 2010 Etsel, gepubliceerd in Geschiedenis (Kunst en Cultuur) op 01-09-2008, laatst gewijzigd op 11-11-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Etsel is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen


Reageer op het artikel "Religieuze geschiedenis Joden 48: De Joden in Polen"


Er zijn nog geen reacties geplaatst op dit artikel.