De ontwikkeling van de mens: Onze verre voorouders

De mens verschilt van de rest van het dierenrijk door zijn vermogen het grote en gecompliceerde menselijk brein te gebruiken en abstract te denken. Het is echter moeilijk om aan de hand van de omvang van het schedeldak in een fossiele schedel te bepalen of het betreffende wezen in staat was volgens menselijke maatstaven te denken. Daarom gebruiken de geleerden de afmetingen van het brein niet als enige criterium, maar vooral stille getuigen in de vorm van voorwerpen die deze wezens maakten.

Homo habilis

Stenen gereedschap vergaat niet zoals menselijk gebeente en wordt daarom ook veel vaker gevonden dan de beenderen van hun makers. Dikwijls kunnen geologen aan de hand van de vindplaats vaststellen uit welk tijdvak sommige stenen voorwerpen stammen. De vroegst bekende instrumentenmaker en, volgens sommige geleerden, de voorvader in rechte lijn van de huidige mens, is een prehistorische mens die de naam Homo habilis ('vaardige mens', omdat hij voorwerpen vervaardigde) kreeg en die meer dan een miljoen jaar geleden in Kenia (Afrika) leefde. Voor de ontdekking van het fossiel gebeente en de uit steen gehakte voorwerpen van deze Homo habilis in 1967, waren er sinds het Plioceen (1.000.000 jaar geleden) geen andere gevonden. De oudst bekende gereedschappen waren op dat moment niet meer dan een half miljoen jaar oud.

Australopithecus

Voorvader van de mens?
Jarenlang werd een tak van Afrikaanse voorhistorische mensen, bekend onder de naam Australopithecus of zuidaap, aangezien voor de oerouders van de huidige mens. Fossiele beenderen wijzen erop dat deze mensachtigen rechtop liepen, zoals wij. Ook hun tanden waren, qua vorm en rangschikking, menselijk. In de grotten in Zuid-Afrika waar de antropologen schedels aantroffen van de Australopithecus, vonden ze ook ingeslagen baviaanschedels, hetgeen suggereert dat deze bavianen waren gedood door een klap op hun kop met een wapen. Als dit klopt, zou dat betekenen dat de Australopithecus gebruik maakte van gereedschappen. Een spectaculaire vondst in Tanzania in 1976 leverde het bewijs dat deze oermensen rechtop liepen. Daar vond een antropoloog een spoor van voetstappen die in vulkanische as versteend was. Het spoor liet duidelijk zien dat drie tweebenige wezens 3,5 miljoen jaar geleden daar gepasseerd waren, vlak nadat een vulkaan een laag as had neergelegd. De as versteende en de sporen bleven bewaard (zie foto inleiding).

Nieuwe vondsten
Toen een Homo habilis werd opgegraven, vond men zijn gebeente tussen dat van de Australopithecus. Daardoor moesten de antroplogen hun mening herzien en deze twee nieuwe getuigen proberen te plaatsen in de ontwikkeling van de mens. Beide oermensen leefden dus tegelijkertijd. De Homo habilis maakte al gebruiksvoorwerpen, een half miljoen jaar eerder voordat men dat voor mogelijk had gehouden. De ontdekking van de Homo habilis in combinatie met voorwerpen gehakt uit steen en beenderen, veroorzaakte bijna een revolutie onder de antropologen. Toen de geleerden het gebeente van deze oermens op de juiste manier hadden samengevoegd, leek hij veel meer op de mens dan de Australopithecus, van wie men ooit -na de vondst van zijn fossielen- geloofde dat hij de directe voorvader was van de mens. De Australopithecus heeft zich in Afrika waarschijnlijk wijd verspreid. Ongeveer een miljoen jaar of korter geleden splitsten zij zich waarschijnlijk af van de mensachtigen en behoren daarom niet tot onze oerouders. Hoewel hij ook waarschijnlijk niet tot één van onze voorouders gerekend mag worden, staat een andere mensachtige, de Homo erectus (de rechtopstaande mens), die ongeveer een half miljoen jaar geleden in Azië leefde, ons veel nader.

Homo erectus

Van de Homo erectus zijn op Java en in grotten in de buurt van Peking veel schedels en beenderen van ledematen opgegraven. De vondsten op Java -de Java-mens- dateren ruw geschat van ongeveer 500.000 jaar geleden. De resten die in Peking werden gevonden -de Pekingmens- schijnen van meer recente datum, van naar schatting 100.000 jaar terug. Het hoofd van de Homo erectus vertoont, evenals dat van de Australopithecus, overeenkomst met dat van de mensaap. Maar het brein was groter (2/3 van de omvang van het brein van de huidige mens) en de tanden waren , qua vorm en rangschikking, bijzonder menselijk. Bovendien, als belangrijkste ontdekking, liep de Homo erectus rechtop.

Homo Sapiens, de huidige mens

Ook in Europa en Afrika zijn kaken en tanden gevonden van fossielen die lijken op die van de Homo erectus. De antropologen vermoeden, gezien het gevonden materiaal, dat de Homo erectus zich ontwikkelde in Afrika, verhuisde naar Azië, om zich daarna over Europa te verspreiden. Tot de Homo habilis werd gevonden, waren de deskundigen het er in het algemeen over eens dat de Homo erectus in rechte lijn de voorvader was van de Neanderthaler, zowel als van de huidige mens, de Homo sapiens (denkende mens). Het lijkt er nu echter meer op dat zowel de Homo erectus als de Neanderthaler evolutionaire 'aftakkingen' zullen blijken te zijn. Over heel Europa, Azië en Afrika worden resten aangetroffen van andere fossiele mensachtigen. Gedurende het Pleistoceen (ca. 2,5 miljoen jaar tot ±100.000 jaar geleden) ontwikkelden zich vele soorten mensachtigen, sommige op een zodanige manier dat de waarschijnlijkheid groot lijkt dat zij in staat waren contact te leggen met andere vroege oervolken. Het eiland Java en de andere Indonesische eilanden bijvoorbeeld waren destijds door de lage zeespiegel met landbruggen aan het vasteland verbonden.