De ontwikkeling van de mens: De eerste holenmens

De bekendste van alle fossiele mensen, de Neanderthaler verscheen ongeveer 50.000 jaar geleden in Azië en Europa. Deze prehistorische mens begroef zijn doden zorgvuldig in grotten en schonk, als gevolg van zijn bezorgdheid voor zijn gestorven familieleden, de huidige geleerden een aantal complete skeletten. Er zijn echter geen duidelijke bewijzen gevonden, dat de huidige mens afstamt van deze voorhistorische holenmens. Wel dat hij is uitgestorven en opgevolgd door onze soort, de Homo sapiens.

Ontwikkeling van de Neanderthaler

De Neanderthaler of Homo neanderthalensis was kort en gedrongen. Zijn lichaam, dat slechts 1,50 m. lang was, torste een groot hoofd dat vooroverhing. Zijn lange, smalle schedel was bovenop plat en stak naar achteren uit. Zijn ogen tuurden van onder zware benige wenkbrauwbogen. De ontwikkeling van de Neanderthaler was al zover gevorderd dat hij verschillende werktuigen vervaardigde afgestemd op het doel waarvoor ze bestemd waren: speerpunten en vuurstenen bijvoorbeeld. Hij maakte jacht op mammoeten en nijlpaarden met speren die in een houten schacht zaten. Bovendien kon hij stukken rots beitelen en schaven tot ronde projectielen waarmee hij kon gooien.

We nemen aan dat deze oermensen ideeën hadden ontwikkeld omtrent goden of geesten. Ze begroeven hun doden namelijk met gereedschap om vuur te slaan. Bovendien heeft men een schedel gevonden die, volgens het één of andere oude ritueel, in een cirkel van stenen was geplaatst. Hoewel ongetwijfeld menselijk, behoorde de Neanderthaler toch tot een volkomen andere soort dan de huidige mens. Mogelijk vertegenwoordigt hij het hoogtepunt van de ontwikkelingslijn van de Homo erectus, maar dit blijft een open vraag. Het staat echter vast dat deze gedrongen holenmens met zijn lage, zware voorhoofd geen voorvader van ons was.

Het einde van de Neanderthaler

Resten van Neanderthalers zijn gevonden in vele delen van Europa, Rusland, Israël en Noord-Afrika. Ongeveer 30.000 jaar geleden, toen de Neanderthalers zich over grote delen van Europa en Azië hadden verspreid, ontstond er een nieuw mensensoort. Deze mens die uit Afrika of Azië naar Europa kwam, was de Homo sapiens, de soort waartoe ook wij behoren. Hoewel er geen fossiele resten zijn die deze theorie ondersteunen, geloven sommige antropologen dat deze nieuwe mens zich ontwikkelde uit afstammelingen van de Homo habilis. Andere geleerden houden vast aan het idee dat zowel de Neanderthaler als de Homo sapiens afstammen van de Homo erectus.

Deze gegevens, ontleend aan gebeente gevonden in grotten en graven, tonen aan dat de Neanderthaler tenslotte uitstierf, nadat de Homo sapiens op het wereldtoneel verscheen. Misschien verdreven de nieuwelingen, die beter met gereedschap en wapens uitgerust waren, de Neanderthalers van hun jachtgronden. Ook kan het zijn dat deze vroege bloedverwant van ons de Neanderthalers gewoon afslachtte. In andere delen van de wereld bleven ze nog verscheidene duizenden jaren leven en ontwikkelden zich tot andere, niettemin Neanderthaloïde wezens (zoals de Rhodesia-mens in Zuid-Afrika en de Solo-mens op Java). Maar zo'n 10.000 jaar geleden waren alle Neanderthalers uitgestorven. Het enige wat ze achterlieten als bewijs dat ze bestaan hedden, waren enkele tientallen fossiele skeletten.

De komst van de Homo sapiens

De Cro-magnonmens
Ongeacht hun ras of lichaamsbouw behoren alle mensen van onze tijd tot één soort: de Homo sapiens. Hoewel de voorvaderen van wie we waarschijnlijk in een rechte lijn afstammen zich in Afrika ontwikkelden, dateren de oudste skeletten van de Homo sapiens pas van ongeveer 30.000 jaar geleden, toen de soort Europa binnentrok. Deze vroege Homo sapiens wordt de Cro-magnonmens genoemd, naar de vindplaats van fossiele resten in de Franse Dordogne. Zij waren zeer bedreven in het vervaardigen van gebruiksvoorwerpen. Ze slepen vuursteen tot lange, smalle lemmeten, ongeveer zoals het lemmet van een zakmesje. Deze lemmeten waren zó gevormd dat er allerlei verschillende gereedschappen ontstonden: schrapers om dierenhuiden te prepareren; messen en elzen; en een graveerstift, waarvan het uiteinde veel lijkt op een beitel en die bedoeld is voor het bewerken van geweien of stukken steen.

De functie van rotsschilderingen
De archeologen veronderstellen dat de holenmensen gebruik maakten van de kunst, als een magisch middel dat hun geluk bracht bij de jacht. Rotsschilderingen die in de 19e eeuw werden gevonden in de Pyreneeën, zoals in de bekende grot van het Spaanse Altamira (zie foto links) waar tekeningen zijn afgebeeld van bizons, paarden, herten en everzwijnen, tonen dieren die 'gedood' zijn door strepen die speren of pijlen moeten verbeelden en die er dwars overheen zijn geschetst. Als verf werd tot poeder vermalen steen gebruikt, vermengd met dierlijk vet. Beroemd geworden zijn ook de tekeningen die in 1940 in de grotten van het Franse Lascaux werden ontdekt. Om deze rotsschilderingen te bereiken moesten de archeologen diep in de donkere grotten afdalen. Omdat de voorhistorische mens dichtbij de ingang van de grot leefde, veronderstelt men dat al die moeite bewijst dat het hier gaat om tekeningen die een magische functie hadden en niet louter als versiering dienden. Zelfs nu nog zijn er stammen die geloven dat zij tijdens de jacht een dier zullen doden als zij dat dier eerst getekend hebben.

Nomadenbestaan
De mensen uit het Paleolithicum of Oude Steentijd waren nomaden. Ze hadden nog niet geleerd hoe ze dieren moesten temmen of graan konden verbouwen, maar leefden van de jacht en verzamelden vruchten, bessen en zaden. Trekkende groepen ontmoetten elkaar en wisselden ideeën uit.