De ontwikkeling van de mens: Na de ijstijd

Toen de ijslaag smolt die noordelijk Europa bedekte, ging de mens een nieuw ontwikkelingstijdperk binnen, bekend als het Mesolithicum of Midden-Steentijd, zo'n 10.000 jaar geleden. Naarmate het ijs smolt, veranderde het klimaat en het werd warmer. Toendra veranderde in woud. De toendradieren -de mammoets en de rendieren- stierven uit of vertrokken naar noordelijker gebieden. De jagers en vissers pasten zich aan en vervaardigden niet alleen werktuigen van steen.

Werktuigen uit de Midden-Steentijd

Microlieten
Door het warmer wordende klimaat werd de plaats van de uitgestorven mammoets en vertrokken rendieren ingenomen door wouddieren, die afkomstig waren uit de oude bossen in het zuiden. Van al deze dieren was er voor de mens geen zó belangrijk als het edelhert. Dat ranke dier met zijn trotse gewei was in vele opzichten bijzonder nuttig. Men at zijn vlees, gebruikte zijn huid om kleren te maken, verwerkte hertegeweien tot speerpunten en ander gereedschap en gebruikte de pezen van de beenspieren als touw en garen. Typische werktuigen uit het Mesolithicum zijn kleine scherpe messen van bewerkte vuursteen. Ze zijn de stille getuigen van een duidelijke vooruitgang in de ontwikkeling van de mens. De scherpe vuurstenen mesjes, microlieten genaamd, werden in rijen in houten, benen of uit geweien vervaardigde stokken gestoken, waardoor een speer of een lang snijdend oppervlak werd verkregen.

Werktuigen uit meerdere materialen
Het Mesolithicum was een tijdperk van snelle vooruitgang. Oude materialen werden op nieuwe manieren gebruikt en nieuwe materialen werden aangepast aan de behoeften van de mens. In tegenstelling tot de meeste gebruiksvoorwerpen uit de Oude Steentijd of Paleolithicum werden die uit de Midden-Steentijd grotendeels vervaardigd van meer dan één materiaal. Been en vuursteen, hout en vuursteen, en been en hout werden samen gebruikt. Waarschijnlijk was het de mens uit de Midden-Steentijd die het eerste vervoermiddel maakte om zijn eigendomen te verplaatsen.

Vaartuigen
Holle houtblokken, uitgeholde boomstammen en met huid bedekte staketsels werden tot boten gefabriceerd waarmee de rivieren overgestoken werden. Het reizen moet voor deze mensen veel minder vermoeiend zijn geweest dan voor de stammen uit de Oude Steentijd. In 1955 is bij het Drentse Pesse de tot nu toe oudste boot ter wereld gevonden. Het is een kleine kano van 3 meter lang en 45 centimeter breed, die gemaakt is door de stam van een dikke dennenboom uit te hollen. Door C14- (koolstofmethode) en stuifmeelonderzoek weten we dat de kano is gemaakt omstreeks 6500 voor Christus. Hij is bewaard gebleven doordat hij was weggezakt in de venige bedding van een riviertje en opgegraven bij de aanleg van de A28. Proeven hebben aangetoond dat je ermee kan varen. Deze 'boot van Pesse' ligt tentoongesteld in het Drents museum in Assen. Kano's bleven nog lang in gebruik bij de bewoners van het waterrijke Noordwest-Europa.

Jagers en vissers

Deze geharde jagers woonden tijdens de winter in grotten. Hun gereedschap werd aangetroffen in lagen afval bovenop dat wat daar door vroegere stammen was achtergelaten. 's Zomers sloegen de stammen uit de Midden-Steentijd hun kamp op dichtbij de kust of bij een meer. Deze mensen waren geoefende vissers. Voor grote vissen gebruikten zij haken en speren. V-vormige dammen of hekken werden dwars over de rivier gebouwd, waarna de vissen in tenen vismanden werden gedreven die soms wel vier meter breed waren. Het leven in het bos verschilde zo zeer van dat op de koude, open toendra, dat de mensen hun gewoonten en de technieken voor het maken van gereedschap veranderden.

Oudste culturen uit de Midden-Steentijd

• De oudste cultuur uit de Midden-Steentijd in Noord-Europa is de Ahrenburgcultuur in het noorden van Duitsland. Ongeveer 10.000 jaar geleden maakten deze mensen stenen gereedschappen, zoals dat uit de Oude Steentijd. Maar naarmate hun milieu veranderde, ontwikkelden deze mensen nieuwe technieken en maakten oude gewoonten plaats voor nieuwe.
• Het volgende stadium wordt vertegenwoordigd door werktuigen die werden achtergelaten door de jagers van de Tardenoisien-nederzettingen, zo genoemd naar de plaats in Frankrijk waar geleerden voor het eerst hun fijn afgewerkte microlieten (zeer kleine vuurstenen instrumenten) vonden: driehoeken, sikkels en trapeziums. De stenen werden als stekels rondom de punt van een pijlschacht geplaatst.
• Bij de meren en langs de kusten van de Oostzee woonden mensen die bekend staan als de Maglemose-mensen. Hun naam komt van een Deens moerasgebied dat Maglemose heet. De cultuurresten van deze mensen omvatten uit hertehoorn gesneden tanden voor harpoenen en speerpunten. Hun pijlen waren aan het uiteinde voorzien van een stenen kling; ze hadden dus geen punt maar een snijvlak. De oudste bogen van de wereld zijn gevonden in Deense moerassen. Ze waren 1,30 m. lang en gemaakt van iepenhout. In het midden waren ze zo gevormd dat ze een handgreep vormden.
• In Zuid-Frankrijk, in een grot die bekend staat als Mas d'Azil, vond men de eerste aanwijzingen van een Midden-Steentijdse cultuur die bekend werd door zijn platte kiezelstenen gedecoreerd met rode motieven. Niemand weet waarvoor deze beschilderde stenen werden gebruikt. Antropologen nemen aan dat zij een functie hadden in een religieus ritueel. De grotbewoners van Mas d'Azil hadden ook een schedelcultus. Om redenen die nooit bekend zullen worden, maakten deze mensen uit lang vervlogen tijden putten waarin zij menselijke schedels opstapelden, die alle het gezicht naar het westen hebben gekeerd en beschilderd zijn met het ceremoniële rood. Waren dit de schedels van vereerde doden of schedels van vijanden?