De ontwikkeling van de mens: Vaste woonplaatsen

Het einde van de Midden-Steentijd (5000 v. Chr.) werd gekenmerkt door een complete ommekeer in de manier van leven van de mens: hij ontdekte dat hij vee kon houden en het land bewerken om voedsel te verbouwen. Steen bleef het voornaamste gebruiksmateriaal. De rondtrekkende stammen kozen voor een vaste verblijfplaats. De vroegst bekende neolithische nederzetting van de wereld is de oude stad Jericho. In ons land zijn de hunebedbouwers de oudst bekende vaste bewoners.

De mens kiest vaste woonplaats

De wilde dieren volgen
Het einde van de IJstijd (10.000 jaar geleden) brachten wouden naar Noord-Europa. Maar toen het ijs was gesmolten, vielen veel gebieden ten zuiden van de Middellandse Zee en meer oostelijk, in de richting van Azië, droog. In het droge land van Noord-Afrika en het Midden-Oosten moeten beken en waterputten voor de rondtrekkende jagersstammen heel belangrijk zijn geweest. Waar water was vond men gras; en waar gras was, daar was wild. Toen de wilde runderen en schapen waarop de stammen jaagden van de ene waterbron naar de andere trokken, volgden de mensen hen.

Domesticatie van de dieren
Naar verloop van tijd begon zo'n stam waarschijnlijk die wilde dieren als zijn eigendom te beschouwen. Ze volgden de kudden, doodden zoveel dieren als ze nodig hadden om te eten, maar beschermden ze tegen roofdieren en jagers van andere stammen. Volgens sommige antropologen zijn op deze manier wilde runderen, schapen, geiten en zwijnen waarschijnlijk huisdieren geworden. Stammen die beschikten over zulke gedomesticeerde kudden, waren niet meer zo afhankelijk van de natuur als de mensen die vóór hen leefden. Deze domesticatie (het maken van in het wild levende dieren tot huisdieren) zou niet veel later ook gelden voor de landbouwgewassen die men ging telen. Met deze ingrijpende verandering van leefwijze, begon een nieuwe fase in de menselijke ontwikkeling. De mens was op weg naar het Neolithicum of de Jonge Steentijd, want steen bleef in eerste instantie nog steeds het voornaamste materiaal dat werd gebruikt voor de vervaardiging van gereedschappen. Maar een nieuwe manier van leven begon op te komen: de trekkende stammen begonnen zich te vestigen en het land te bebouwen.

Jericho, de oudste nederzetting

De oude stad Jericho in het dal van de rivier de Jordaan is één van de vroegst bekende nederzettingen ter wereld. In dit gedeelte van de Arabische wereld werden (en worden nog steeds) huizen gebouwd van lemen blokken. Als deze woningen van ouderdom instorten of door aardbevingen en oorlogen worden vernietigd, bouwt men op de oude resten nieuwe huizen. In de loop van de eeuwen groeit daardoor een stad geleidelijk in de hoogte; nieuwe steden ontstaan bovenop lagen van oude. Deze heuvel (of tell, zoals deze kunstmatige heuvels in Arabië worden genoemd) van Jericho is ruim 20 m. hoog: een opeenstapeling van gegevens omtrent de leefwijze van de mens, die teruggaat tot de Midden-Steentijd.

Boven de laag uit de Midden-Steentijd (9000-5000 v. Chr.) liggen de overblijfselen ter hoogte van ongeveer 3,50 m., afkomstig van mensen die een cultuur vertegenwoordigden en een manier van leven die dateert uit het tijdvak tussen de Midden-Steentijd en de Jonge Steentijd. Deze laag is opgebouwd uit resten van huizen die een aarden vloer hadden en wanden van takken waartegen huiden waren gespannen. Boven deze laag die waarschijnlijk alleen was bestemd voor een tijdelijke bewoning, verschijnen de eerste blijvende huizen. Ze waren enigszins cirkelvormig en gebouwd van met de hand gevormde leemblokken. Aanvankelijk omvatten ze slechts één vertrek, maar later twee. De vroegste nederzetting bevond zich bij het tegenwoordige Tell-es-Sultan op enkele kilometers afstand van het huidige Jericho. Men zou niet verwachten rond zo'n oude stad een stadsmuur aan te treffen. Het bouwen van zo'n muur vergt enige organisatie. Maar hij staat er: een muur rond de permanente nederzetting die meer dan 32.000 m² beslaat. Men schat dat deze eerste neolitische nederzetting dateert van ongeveer 6800 jaar v. Chr.

De Hunebedbouwers

Van de alleroudste bewoners van onze strreken weten we heel weinig. Behalve gevonden gereedschappen als stenen bijlen, vuurstenen pijlpunten of scherven van aardewerk zijn de enige nog zichtbare bewijzen van hun bestaan de hunebedden (zie foto inleiding). Daarvan zijn er in ons land nog enige tientallen, voornamelijk in Drenthe. De eerste hunebedbouwers vestigden zich hier omstreeks 3000 jaar v. Chr. Zij verstonden de kunst van het pottenbakken. Naar de vorm van het bovenste gedeelte van de potten of bekers worden deze mensen het Trechterbekervolk genoemd. Dit volk verspreidde zich over heel Noordwest-Europa. Zo'n hunebed was een nagemaakt rotsgraf. Daarin begroef men de doden, die op zijn reis naar de eeuwigheid wapens, gereeedschappen en sieraden in hun graf meekregen. Veel voorwerpen uit de Jonge Steentijd zijn dan ook teruggevonden. De op elkaar gezette stenen waren vroeger met zand bedekt.

Overige permanente bewoners

Er zijn nog twee volken die hun naam ontlenen aan de vorm van de bekers die ze vervaardigden: het 'Standvoetbekervolk' en het 'Klokbekervolk'. Het eerstgenoemde volk zou een herdersvolk zijn geweest met grote kudden vee. Zij kwamen waarschijnlijk uit het huidige Oekraïne. Het Klokbekervolk kwam volgens sommige geleerden uit Spanje of voor een deel uit het Donaugebied. Deze volken bouwden geen hunebedden. Zij zetten hun doden bij in grafheuvels, die we hier en daar nog wel aantreffen. In het midden en oosten van ons land wijst een golving in de hei soms nog de plaats waar zo'n koepelgraf lag.