De ontwikkeling van de mens: De ontdekking van het metaal

De Bronstijd is in ons land veel minder rijk vertegenwoordigd dan de Jonge Steentijd. Alle metaal moest hier geïmporteerd worden en er was hier geen exportartikel zoals het barnsteen in de landen rond de Oostzee. Voor de daaropvolgende IJzertijd geldt hetzelfde, terwijl in de rest van West- en Midden-Europa zich een vorm van metaalindustrie ontwikkelde. In het Midden-Oosten was de beschaving verder ontwikkeld door de ontdekking van het brons, het schrift, de handel en het vervoer.

Ontdekking metaal en het schrift gelijktijdig?

Strikt genomen zou de overgang van prehistorie naar de beschreven geschiedenis de uitvinding van het schrift moeten zijn. Toch is die scheiding niet eenduidig aan te brengen. Ten eerste vertellen de oudste geschreven verslagen in spijkerschrift weinig over de volken in de Steentijd die deze teksten gebruikten. Het meeste wat we omtrent deze mensen weten is nog altijd afkomstig van opgravingen, van restanten van gebouwen, graven, gereedschap en vele andere gebruiksvoorwerpen, zoals het aardewerk. Ten tweede schijnt de ontdekking van de manier waarop gebruik kon worden gemaakt van metaal en metaalerts ofwel gedaan te zijn nadat het schrift was uitgevonden, óf het gebeurde tegelijkertijd.

Over de datering van het oudste schrift ter wereld bestaat overigens nog steeds onduidelijkheid: lange tijd werd aangenomen dat de kleitabletten van de Soemeriërs (Irak) het oudst waren, namelijk uit 3200 v. Chr. In Egypte werden echter ook kleitabletten gevonden uit dezelfde periode, en in Pakistan postscherven met tekens. Maar ook voor deze vondsten kun je weer de vraag stellen of het om echt schrift gaat en niet om een voorloper ervan, het pictografisch schrift. Voor het Egyptische schrift (hiërogliefen) bestaan in ieder geval harde bewijzen: elk symbool stelt een medeklinker voor en het is opgebouwd uit lettergrepen.

De Bronstijd in het Midden-Oosten

Het gebruik van koper
Hoewel het koper als metaal zeldzaam is in het Midden-Oosten of de Vruchtbare Halvemaan, zoals historici dit gebied destijds betitelden (zie kaart links), waren de mensen die 3000 jaar v. Chr. leefden er toch achter gekomen hoe ze koper met behulp van de hamer een bepaalde vorm konden geven. De volgende stap in het gebruik van de metalen moet een moeilijke zijn geweest: de mens moest leren dat een aantal soorten gekleurde steen met houtskool kan worden verhit om van kopererts koper te maken. Hoewel de hoeveelheid koper in zijn zuivere vorm beperkt is, was er kopererts voldoende voorradig in landen die binnen dit handelsgebied lagen. Ten slotte ontdekte men dat koper, als het sterk werd verhit, smolt en in een stenen of lemen vorm kon worden gegoten waardoor een wapen werd verkregen dat even goed was als de stenen wapens, maar minder snel brak.

De ontdekking van brons en de economische gevolgen
De volgende stap was de ontdekking van het brons, dat ontstaat als koper en tin met elkaar worden versmolten. Brons is harder dan koper en gemakkelijker te gieten. Niet de ontdekking en het gebruik van koper op zich maakten de Bronstijd zo verschillend van de voorgaande Steentijd. Het was een combinatie van omstandigheden en ontwikkelingen, die voortkwamen uit het toenemende gebruik van dit superieure metaal. Naarmate de volken toenamen en de vraag naar metalen groeide, moesten bewoners van gebieden waar geen erts werd gevonden, middelen bedenken om dat erts te halen, soms van heel ver. Dat verbeterde weer de transportmiddelen. Het oudst bekende wiel dateert uit 3000 v. Chr. Ongeveer in diezelfde tijd, of mogelijk iets later, begon men zeilboten te gebruiken. Naarmate de steden in omvang toenamen, moest er meer voedsel verbouwd worden, zowel om de bevolking te voeden als om te verhandelen. Het dier werd ingeschakeld om de boer te helpen om landbouwvoertuigen te trekken.

De Bronstijd in West-Europa

Internationale handel
De Bronstijd wordt in onze streken gedateerd tussen ±1700 en 600 v. Chr. Handelaren uit het zuiden, op zoek naar tin, zullen de nieuwe gebruiksvoorwerpen, waaronder wapens, wel hier gebracht hebben. Het begon in die tijd wat goedkoper te worden. De techniek van gieten en smeden verbeterde, de exploitatie van ertsgroeven en de aanvoer werd beter georganiseerd. Spanje had tin en de kwaliteit van het Engelse tin is nooit overtroffen. Er ontstond een grote handelsbeweging in het westen. Uit de vondsten langs de handelswegen hebben archeologen een netwerk gereconstrueerd van handelsactiviteiten van Noord-Italië tot Denemarken en van de Britse eilanden tot in Polen.

Ons land in de Bronstijd
Ons land lag ver van de grote handelswegen. Bovendien had men hier het metaal ook niet zo nodig, doordat men over een prima kwaliteit vuursteen beschikte. Ook de bronzen pijlpunten met weerhaken konden de handelaren hier niet kwijt, omdat de jagers ontdekten dat het schoteffect van de vuurstenen punt veel groter was. Een enkele keer verkocht een handelaar iets van zijn andere schatten. De vondsten zijn schaars, zodat men verondersteld heeft dat Nederland in feite geen Bronstijd heeft gekend en ineens van steen op ijzer is overgegaan. Nu is er sindsdien wel genoeg brons bijeen vergaard om te bewijzen dat het zo erg ook weer niet was; het beperkte zich wel tot kleine sieraden als naalden, mantelspelden, armringen. Bij Exloo heeft men een bijzonder halssnoer gevonden (zie foto inleiding), met kralen van tin, barnsteen en faience (geglazuurd aardewerk), het laatste waarschijnlijk afkomstig uit Egypte. Bij Drouwen vond men b.v. een prachtig versierde gordeltas. Maar veel heeft deze periode voor de Lage Landen niet betekend.

De ontdekking van ijzer

Het Midden-Oosten
Ijzererts is een metaal dat het meest in de aardbodem voorkomt. Men zou verwachten dat het dus al eerder gebruikt werd dan koper en tin, omdat deze metalen schaarser waren. IJzer is echter moeilijk te herkennen als metaal en het was een hels karwei het erts te zuiveren bij hoge temperaturen. En hád men eenmaal een stuk zuiver ijzer, dan kon het nog niet, zoals bij brons of koper, worden omgegoten, maar het moest met hamerslagen in de gewenste vorm gesmeed worden. De Hettieten uit Voor-Azië wisten het geheim te ontfutselen van een Armeense bergstam om op een eenvoudiger manier bruikbaar ijzer te maken. Dankzij hun zwaarden, helmen en harnassen konden zij eeuwenlang in hun gebied de lakens uitdelen. Het geheim lekte uit en de Kretenzers (bewoners van Kreta), die na de ondergang van Knossus naar Palestina waren gevlucht en daar onder de naam Filistijnen een nieuwe staat stichtten, wisten het ijzer terdege te gebruiken. Ze hebben er de Israëlieten, die nog in de Bronstijd leefden, en dus nog stenen wapens gebruikten, lang mee onder de duim gehouden (zie Oude Testament).

Kennisoverdracht naar Europa
Omstreeks 1000 v. Chr. wist heel het Midden-Oosten hoe men efficiënt ijzer kon maken. Kort daarna importeerden de Grieken die in hun expansiedrift voorbij de Alpen kwamen het 'zwartkleurige ijzer' in Gallië (Frankrijk). In diezelfde tijd drongen de ijzerhandelaren langs de oude barnsteenwegen Midden-Europa binnen en leerden de bronssmeden de eigen ertsen te zuiveren. Het is echter langzaam gegaan. Want met ijzeren wapens en werktuigen heb je meer overwicht op naburige stammen en volken en het geheim van de smid geef je niet zo gauw prijs. Pas tegen 500 v. Chr. was het nieuwe metaal overal in het Westen tamelijk algemeen. Voor de IJzertijd geldt in ons land hetzelfde als de Bronstijd; het heeft weinig aandeel gehad in de rijke cultuur, die West- en Midden-Europa in die tijd kenden. In België was de toestand anders: in de Maasvallei kon zich al vroeg een bloeiende metaalindustrie ontwikkelen.