Religieuze geschiedenis Joden 55: Joden in Rusland

De Verlichting in West-Europa emancipeert de Joden die daar wonen. Dit gebeurt echter niet in Oost-Europa in de 18de en 19de eeuw. Hier woont 40 procent van de totale Joodse wereldbevolking: 5 miljoen mensen. In een gebied in Rusland, Pale of Settlement (o.a. Letland, Litouwen, Wit-Rusland, deel van Polen en Oekraïne), worden de Joden zwaar onderdrukt. Toch vinden hier positieve dingen plaats binnen de Joodse gemeenschap.

Pale of Settlement

Tussen 1791 en 1915 bepalen de Tsaars van Rusland dat de Joden alleen in het gebeid van de 'Pale of Settlement' mogen wonen. De Pale bestaat uit 25 gebieden waaronder de Oekraïne, Litouwen, Wit-Rusland, de Krim en een deel van Polen. Joden worden uit Moskou en Sint Petersburg verdreven. Later worden ze ook nog verdreven uit landelijk gebied binnen de Pale naar de sjetls. Ondanks de onderdrukking gebeuren er een paar opmerkelijke dingen. Zo helpen de Joden elkaar met liefdadigheid: kleding, kosjer eten, medische verzorging, wezens met technische educatie, etc. Deze vorm van sociale liefdadigheid blijft voor de buitenwereld niet onopgemerkt. De christenen kennen zo'n systeem niet. In de christelijke maatschappij sterven mensen op straat zonder dat iemand zich om hen bekommert. Dit leidt ertoe dat sommige christenen zich willen bekeren tot het Jodendom. Rabbijnen houden dit echter tegen. Zij willen niet dat mensen zich bekeren tot het Jodendom vanwege de goede sociale voorzieningen. In plaats daarvan krijgen niet-Joden geld van de Joodse gemeenschap om zich te redden.

Het bestuderen van de Tora in de jesjiva

Ondanks de onderdrukking wordt de Tora veel bestudeerd. In 1803 wordt de eerste moderne jesjiva (Tora school) opgericht door Rabbijn Chaim ben Izaäk van Volozhin (1749-1821). Hij is een student van de Vilna Ga'on. Hij stelt voor om een grote jesjiva ( de Volozhin Jesjiva) op te richten voor top studenten. Uiteindelijk melden zich 450 studenten aan uit verschillende gemeenschappen. De Jesjiva wordt echter in 1879 gesloten op last van de regering van de Tsaar. In 1881 wordt het heropend maar er wordt geëist dat Russische taal en cultuur wordt onderwezen. Daarop wordt in 1892 de Jesjiva definitief gesloten. Ondertussen zijn er andere jesjivot gekomen gebaseerd op het model van de Volozhin Jesjiva).

Een andere educatieve innovatie was de stichting van de Beis Jaakov School voor meisjes. Deze wordt in 1918 in Polen opgericht en later verder uitgebreid naar Amerika en Israël.

De Moessar beweging (de Moraliteit Beweging)

Rabbijn Israel Salanter (1810-1883) legt naast de hergeboorte van Tora-studies de aandacht op een erg belangrijke beweging binnen het Jodendom: de Moessar beweging. Deze beweging houdt zich bezig met de studie van moraliteit en ethiek. Het gaat hierbij om de relatie met God en de naaste. Het werk van Kabbalist Moshe Chaim Lazutto, 'Het pad van rechtvaardigheid', is hierbij het handboek. De studies van de Moessar bewegingen worden tegenwoordig in vele jesjivot bestudeerd. De Navaradok Jesjiva heeft zich in de Moessar studies gespecialiseerd.

Gedwongen secularisatie

Hoewel veel studenten in de jesjivot studeren is er ook een beweging onder de Joden die zich verzet tegen de orthodoxie. De groep heet de Maskilim (De Verlichters). De Maskilim willen dat de Joden de Russische cultuur omarmen. Ze denken dat ze zo geaccepteerd zullen worden door de niet-Joden. Een belangrijk figuur binnen de Maskilim is Dr. Max Lilienthal (1813-1882). Hij wordt uiteindelijk door de regering van de Tsaar aangesteld als minister van Joodse Educatie. Lilienthal probeert de Joden te overtuigen een nieuwe educatief systeem te accepteren waarbij de invloed van de Talmoed minder is en waarbij de Joden dezelfde kleren dragen als de rest van de inwoners van Rusland. Dit gebeurt in een tijd waarin de Tsaar probeert de Joodse maatschappij te herstructureren. Lilienthal krijgt kritiek van rabbijn Jitschak van Volozhin en de Rebbe van de Chabad Lubavitcher, Menachem Mendel Schneerson. Deze pleiten voor handhaving traditioneel Joods onderwijs. De scholen van Lilienthal krijgen te weinig leerlingen. Hij emigreert later naar Ohio waar hij aan het hoofd komt van een Liberale (Reform) gemeente.

Meer is te lezen in mijn special Religieuze Joodse geschiedenis (IV): Zwarte Dood - Endlösung.