Oorsprong van onze beschaving: Egypte

De beschaving die door de oude Egyptenaren ontwikkeld en gedurende 5000 jaar gehandhaafd werd, was die van hun buren ver vooruit. Twee factoren werkten ten gunste van de Egyptenaren. Ten eerste de Nijl die het land vruchtbaar maakte en een natuurlijke waterweg voor de handel was. Ten tweede de natuurlijke obstakels gevormd door de Libische Woestijn ten westen en de Arabische Woestijn ten oosten, waardoor invasies eeuwenlang gemakkelijk konden worden tegengegaan.

Historische ontwikkeling van het oude Egypte

Omstreeks 4000 v. Chr. bestonden er twee koninkrijken: Beneden-Egypte (de Nijldelta) en Boven-Egypte (de 825 km. lange Nijlvallei zuidwaarts). Door de vereniging van beide rijken onder Medes en andere heersers omstreeks 3200 v. Chr. werd Egypte de eerste echte natie ter wereld. Menes bouwde een nieuwe stad, Memphis, dat later onder de farao's de hoofdstad zou worden. In deze periode werden de eerste trappenpiramides of graftombes gebouwd voor de heersers. In deze tijd van consolidatie was Egyptes buitenlandse politiek gericht op het beveiligen van de grenzen en niet op uitbreiding. Er bestond geen georganiseerd leger. Elke provincie had zijn eigen militie in geval van nood. Na een tijdperk van invallen door naburige stammen begon de machtigste periode van het Egyptische rijk omstreeks 1500 v. Chr. met het oprichten van één leger en annexatie van Palestina, Syrië en Fenicië tot Klein-Azië (het huidige Turkije), Kreta en Cyprus in de Middellandse Zee en naar het zuiden langs de Nijl. Door tegenaanvallen waren de Egyptenaren tegen het einde van de 12e eeuw v. Chr. de macht over de gebieden in Azië kwijt tot de plaats waar nu het Suezkanaal loopt. In 525 v. Chr. werd het land echter veroverd door de Perzen.

Economisch ontwikkeling

Ondanks de barrières met de buurlanden ten oosten en ten westen van Egypte in de vorm van brede, hete woestijnen lag het land niet geïsoleerd. De Nijl maakte handel en andere betrekkingen mogelijk. Door handel met de zuidelijke landen kregen de Egyptenaren goud, ivoor, ebbenhout, wierook en pantervellen. Omdat zij zelf geen hout hadden, betrokken zij dat uit Syrië. Ze hadden wel kopermijnen op het schiereiland van Sinaï en dreven handel met Kreta. Tijdens de regeerperiode van de eerste farao's, vanaf 2050 v. Chr., legden de Egyptenaren een kanaal aan dat de Nijl met de Rode Zee verbond. Over het algemeen werd ruilhandel bedreven, maar er waren koperen en gouden ringen die als geld dienst deden. De belastingen werden echter gewoonlijk in graan of goederen betaald.

Het dagelijks leven

Maatschappelijke verhoudingen
Het merendeel van de verscheidene miljoenen tellende bevolking bestond uit lijfeigenen die de landen van de edellieden of van de tempels bebouwden. Zij haalden enorme tarwe- en gersteoogsten binnen. Tevens verbouwden zij groenten, verzorgden de wijngaarden en verbouwden vlas dat tot linnen werd gesponnen. Wat betreft de veestapel werden schapen, rundvee, geiten en ezels gehouden, maar vóór de invallen van de Hyksos, een herdersvolk, rond 1600 v. Chr., kende Egypte geen paarden. Elke zomer, van juni tot september, overstroomde de Nijl waardoor akkers bevloeid werden en vruchtbaar slib achterbleef (zie kaart inleiding). In wezen had Egypte een feodaal ingestelde, van landbouw levende gemeenschap, maar de ambachten werden niet verwaarloosd. Handwerkslieden die gewoonlijk in dienst van een heer of misschien van de farao zelf stonden, maakten gereedschap van brons en koper, meubelen, juwelen, lederwaren en textiel. Een rijke of edelman had dikwijls een harem. Hij had echter slechts één wettige vrouw, en haar zonen waren zijn erfgenamen. Over het algemeen werden de vrouwen gerespecteerd en zij konden zelfs koningin worden zoals Hatsjepsut (ca. 1504-1482 v. Chr.)

Machtsverhoudingen
In theorie was de farao de eigenaar van al het land, maar in feite deed een 'huisdocument' dienst als akte waarbij het recht op eigendom van een bezit van generatie op generatie werd vastgelegd. Aangezien de functie van gouverneur van een provincie eveneens erfelijk werd, nam de macht van sommige adellijke landeigenaars toe. Zij traden als plaatselijk rechter zowel als administrateur op, en in sommige periodes van de Egyptische geschiedenis voerden zij een onafhankelijk bewind over hun provincie. De belangrijke rechtszaken kwamen echter voor de Grote Kenbet, het Hooggerechtshof, in de hoofdstad Memphis. De farao's regeerden met hulp van een vizier (minister) en ambtenaren als de inners der belastingen en de beheerders van granietgroeven en kopermijnen. Ook de priesters en schrijvers waren belangrijk voor hem en hadden door hun kennis van astronomie, schrijven en rekenen soms grote macht.

Opvallende kenmerken Egyptische beschaving

• Het schrift
  

Al ten tijde van het Oude Rijk werd van het papyrusriet, dat in de moerassen groeide, papier gemaakt. De schrijvers schreven met inkt op rollen die soms wel 3 m. lang waren. Vaak gebruikten zij liever het vereenvoudigde 'hiëratische' schrift dan de ingewikkelder en meer formele en omslachtiger hiërogliefen (zie foto links), waarbij ieder tekeningetje een woord voorstelde. De hiërogliefen werden uiteindelijk alleen nog maar in godsdienstige teksten toegepast. Op de tempelscholen, waar zowel priesters als leken onderricht kregen, leerden de studenten schrijven volgens het hiëratische schrift, een vereenvoudigd, meer lopend schrift, dat ons alfabetisch schrift heel dicht naderde.

• De kalender
  

De Egyptische kalender van 365 dagen, die al in de 43e eeuw v. Chr. bij de Egyptenaren van de Nijldelta in gebruik was, werd later door Julius Caesar overgenomen. Het numerieke stelsel was geschikt voor praktische doeleinden, maar vrij ingewikkeld om grote getallen in uit te drukken.

• De godsdienst
  

De godsdienst beïnvloedde alle aspecten van het leven en droeg bij aan de stabiliteit van de Egyptische beschaving. Het uiterlijk van Nijldieren als de krokodil en het nijlpaard werden, evenals dat van de ibis, de jakhals, de leeuw en de koe gecombineerd met menselijke vormen voor het afbeelden van de goden. Van de meer dan 2000 goden waren de zonnegod Re, Osiris, de god van de onderwereld, en Isis, de godin van het moederschap, de belangrijkste. De priesters verkondigden dat de farao een god-koning was. Van toverkunsten werd eveneens gebruik gemaakt, meer om de boze geesten te verdrijven. Uit muurschilderingen blijkt dat de Egyptenaren levensgenieters waren. Hoewel zij in hun godsdienst meer nadruk legden op het leven na de dood dan enig ander volk uit de Oudheid, verwachtten de Egyptenaren -althans de farao en de edellieden- zich ook na hun dood te kunnen amuseren.