Geschiedenis en Acropolis

Oorsprong van onze beschaving: De Griekse stadstaten

Infoteur: Staal

Oorsprong van onze beschaving: De Griekse stadstaten

Toen het oude Griekenland de eeuwen van diep verval achter zich had en zich begon te ontplooien, ging het bestaan uit honderden onafhankelijke stadstaten. Deze bevonden zich in het moederland en rond de Middellandse en Zwarte Zee. Griekenland zelf was niet één geheel en ook geen politiek rijk. Het bestond uit bevolkingsgroepen die door hun taal, handel en godsdienst in los verband met elkaar stonden.


Ontwikkeling stadstaten

De aardrijkskundige ligging van het vasteland werkte de onafhankelijkheid van de stadstaten in de hand. De vruchtbare vlaktes waren van elkaar gescheiden door rondom oprijzende bergen, en heel vaak aan één kant begrensd door
Acropolis: reconstructie-maquette
Acropolis: reconstructie-maquette
de zee. De meeste steden ontwikkelden zich aan de voet van een acropolis ('hoge stad'). Dit was een vesting gebouwd op een gemakkelijk te verdedigen heuvel, dicht genoeg bij de velden opdat de boeren er zich in tijden van nood snel met hun veestapel in konden terugtrekken. In het Myceense tijdperk was de citadel tevens de verblijfplaats van de koning. Na de daaropvolgende tijd van verval werden de koningen bijna allemaal vervangen door een raad van edellieden. De acropolis werd de plaats voor het houden van vergaderingen en godsdienstoefeningen. De stad werd buiten de muren gebouwd. De boeren kwamen naar de stadsmarkten met hun produkten om deze te ruilen tegen de waren van de plaatselijke handwerkslieden, de door de kooplieden geïmporteerde goederen en de opbrengst van de visvangst.

De stadstaten waren van bescheiden afmetingen, met een bevolking die varieerde van minder dan 5000 tot 20.000 personen. Op het schiereiland Attica, waar vele stadstaten verenigd waren onder de leiding van Athene, bedroeg het aantal vrije burgers in de 5e eeuw v. Chr. wel 250.000. De kolonie Syracuse op Sicilië bereikte deze grootte eveneens. Dit waren echter uitzonderingen. Sparta, de grootste stadstaat, was niet veel groter dan het eiland Kreta: 8850 km².

Heerschappij van de aristocratie

Omstreeks 800 v. Chr. werden de meeste stadstaten bestuurd door leden van de rijke landadel, Ioniërs, of afstammelingen van de Doriërs die de plaatselijke koningen verdreven hadden. Zij bekommerden zich weinig om de rechten van de boeren, namen hun het beste land af, ontzegden hun een stem in regeringszaken en oordeelden naar pure willekeur over hen. Het uitzenden van boeren als kolonisten deed de revolutionaire spanning die begon te komen tijdelijk wat afnemen. Daarna, toen de handel tot bloei kwam door de koloniën, begon een nieuwe middenklasse die geen land bezat -handelaren en ambachtslieden- eveneens wrok te koesteren over de politiek van de aristocraten. In de 7e eeuw v. Chr. begonnen er opstanden uit te breken tegen de oude bestuursvorm van heerschappij door slechts enkele adellijke families (aristocratie: lett. betekenis: 'heerschappij van de besten').

Het resultaat werd sterk beïnvloed door het inzetten van troepen die door mannen uit de klasse van de ambachtslieden gevormd waren, en die als infanteristen ('voetvolk') de uit aristocraten bestaande cavalerie (ruiters) gevolgd hadden bij oorlogen tussen de steden onderling. Deze soldaten waren dus al geschoold en ervaren in het zij aan zij vechten, waarbij het schild van de ene man de rechterzijde van degene die links van hem vocht beschermde. Zij werden hoplieten(wapendragers) genoemd, omdat zij hun eigen wapens meebrachten: helmen, schilden, harnassen, zwaarden en speren.

Volksopstand tegen aristocratische leiders

In haast alle Griekse steden werd de heersende aristocratie verdreven omdat andere aristocraten het voor elkaar kregen de hoplieten zich tegen hen te keren. De nieuwe leiders kregen de naam tiran, een titel die toen alleen 'heer' of 'hoofd' betekende en niet in de huidige betekenis van iemand die zijn macht misbruikt. Enkele van de bekendste tirannen waren Cypselus en zijn zoon Periander van Korinte; Theagenes van Megara en Pisistratus van Athene. Als leiders van de opstand deden de succesvolle tirannen concessies aan het volk. Er werd nu muntgeld gebruikt, een idee dat overgenomen was uit Lydië in Klein-Azië. De tirannen besteedden belastinggelden aan het bouwen van stenen tempels, in plaats van de houten tempels van vroeger. Zij probeerden hun populariteit te vergroten door het organiseren van feesten, het stimuleren van kunsten en het uitvoeren van publieke werken.

Elke stadstaat zijn eigen bestuursvorm

Democratie en oligarchie
De heerschappij van een tiran hield gewoonlijk geen stand in de tweede generatie. De zonen van tirannen hadden de neiging recht te hebben op de macht zonder rekening te houden met de wil van het volk. Zij werden dus tirannen in de huidige negatieve betekenis. Daardoor braken in de 6e eeuw v. Chr. opnieuw revoluties uit. Attica ging over tot een democratisch bestuur. Korinte werd opnieuw een oligarchie, onder heerschappij van de vooraanstaande families. In Argos wisselden in de 5e eeuw de democratie en de oligarchie elkaar af.

Ontwikkelingen in Sparta en Athene
Alleen de Dorische heersers van Sparta slaagden erin om, ondanks de pogingen tot opstand van de heloten of lijfeigenen, een min of meer stabiel bestuur te handhaven. Alleen Sparta had een staand leger dat bestond uit burgers waarvan de boerenbedrijven door de lijfeigenen gerund werden. In de 8e eeuw v. Chr. had deze militaristisch ingestelde stadstaat zijn westelijke buur Messenië geannexeerd. In de 6e eeuw v. Chr. gebruikten de Spartanen hun leger om opstandelingen in ander steden te ondersteunen in hun strijd zich te ontdoen van hun heersers. Van alle stadstaten werden Sparta en Athene de belangrijkste en grootste en was het uiteindelijk Athene waarvan, mede door een democratisch bestuur, de beschaving in de 5e eeuw v. Chr. de hoogste vlucht nam.
© 2008 - 2010 Staal, gepubliceerd in Geschiedenis (Kunst en Cultuur) op 19-11-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Staal is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen


Reageer op het artikel "Oorsprong van onze beschaving: De Griekse stadstaten"


Er zijn nog geen reacties geplaatst op dit artikel.