Oorsprong van onze beschaving: Athene en de democratie

De fusie van de stadstaten op het schiereiland Attica vóór 700 v. Chr. was een eerste stap in de politiek-maatschappelijke bloeiperiode van Athene die als de Gouden Eeuw bekend staat. Hoogtepunt werd de overwinning op de Perzische invasiemacht bij Marathon en het verdrijven van deze vijand. Het Atheense rijk ging echter ten onder in de Peloponnesische Oorlog tegen aartsvijand Sparta als gevolg van imperialistische trekken. Beide grootmachten herstelden hier niet van en raakten in verval.

Bestuurlijke hervormingen

Oorzaken verarming bevolking
In de 7e eeuw v. Chr. werd Athene bestuurd door negen archonten. Deze magistraten werden elk jaar gekozen door een raad van edelen, de Areopagus, die te zijner tijd uit gewezen archonten werd samengesteld. De eerste tiran die probeerde het volk in opstand te brengen tegen de onrechtvaardigheden van de adellijke regering slaagde er niet in genoeg steun te krijgen. Later echter gingen de boeren gebukt onder steeds groter wordende schulden, nog verergerd door het invoeren van geld als voornaamste betaalmiddel in plaats van de vroeger bedreven ruilhandel. Zij verhongerden en waren soms zelfs gedwongen om slaaf te worden, terwijl de rijken steeds rijker werden. Toch zond Athene zijn armen niet naar een kolonie, zoals de ander stadstaten deden. De oplossing voor dit probleem was uniek en had veel te danken aan de hervormingen, ontworpen en uitgevoerd door één man.

De wetten van Solon
Solon, een koopman van adel, had openhartige gedichten geschreven over de hebzucht van de rijken. In 594 v. Chr. stemden alle partijen ermee in om hem dictatoriale macht te geven en te laten proberen de slechter wordende toestand te redden. Zijn programma, bekend als de Solonische codex, omvatte als belangrijkste maatregelen het annuleren van alle schulden en het vrijmaken van al degenen die wegens het niet betalen van hun schulden slaaf geworden waren. Omdat hij inzag dat Attica niet voldoende graan kon verbouwen, bevorderde hij de uitvoer van olijfolie en aardewerk en de invoer van graan. Hij wijzigde de bestaande wetten dusdanig dat het onderscheid tussen rijk en arm bij de rechtspraak werd opgeheven. Hij stelde een vergadering van vrije mannelijke burgers in die het vetorecht had over een hoger wetgevend lichaam. De voorwaarden om archont te worden werden eveneens verruimd, waarbij voor verkiesbaarheid eerder van bezit dan van geboorte werd uitgegaan.

De Gouden Eeuw van Athene

De tiran Pisistratus (541 - 527 v. Chr.) steunde Solons hervormingen. Bovendien leende hij de boeren geld en gaf hun het land van zijn tegenstanders. Hij moedigde handel en industrie aan. Ook beknotte hij het erfrecht van de priesterstand: een bron van macht voor de edelen. Een stap verder ging één van zijn opvolgers Clisthenes. Deze maakte het de adel nóg moeilijker het volk te onderdrukken door hervorming van de wetgeving. Deze drie staatslieden uit de 6e eeuw bereidden de weg voor die als Gouden Eeuw van Athene de geschiedenis in zou gaan. Pericles zou later als leider van de volkspartij in staat zijn de democratische verworvenheden te consolideren.

De Perzische oorlogen

De eerste Perzische oorlog
Terwijl de Atheners steeds vrijer werden, hadden de onafhankelijke Griekse steden in Klein-Azië omstreeks 540 v. Chr. moeten zwichten voor de Perzen. In 499 v. Chr. kwamen deze Griekse kolonies in opstand. Athene, inmiddels een zeemogendheid, stuurde schepen te hulp. Darius I, de Perzische heerser, sloeg de opstand neer en besloot vervolgens om tegen het Europese Griekenland op te rukken, met Athene en Eretria als voornaamste doelen. De Perzen kozen een weg langs de kust van de Egeïsche Zee, waarbij 600 schepen tegelijk opvoeren met het op het land oprukkende leger. Het leger was al in Macedonië doorgedrongen, toen een storm ter hoogte van Athos de halve vloot vernietigde, waardoor de expeditie tot een einde kwam. Twee jaar later, in 490 v. Chr., probeerde Darius het opnieuw. Hij stuurde zijn vloot recht over de Egeïsche Zee. Eretria werd ingenomen, de tempels verwoest en de bevolking tot slaaf gemaakt. Dit versterkte de tegenstand van Athene. Tijdens de beroemde slag bij Marathon werden 20.000 Perzen door slechts half zoveel Atheners verslagen.

De tweede Perzische oorlog
In 480 v. Chr. begon Xerxes, de opvolger van Darius, een tweede invasie, evenals in 492 via Macedonië. Tegen een Perzisch leger van 200.000 man en de grote Perzische vloot leek een overwinning van de verenigde Grieken onmogelijk. Op de pas van Thermopylae vochten 300 Spartanen een hopeoze strijd. Athene was geëvacueerd en de inwoners hadden zich teruggetrokken op het eiland Salamis, toen de Perzen Attica binnenstroomden en de Acropolis in brand staken (zie foto inleiding). Toen voerde Themistocles, de Atheense leider, de kleine Griekse zeemacht tegen de Perzische vloot aan. De Perzen werden verslagen en het betekende het begin van het einde van de Perzische expansiedrift in Europa onder leiding van de Atheense legers en vloot. Het stelde zich aan het hoofd van een bondgenootschap van stadstaten en die het steeds meer ging beheersen. De bondgenoten werden onderdanen van een Atheens rijk.

De Peloponnesische oorlog

Terwijl zijn imperialistische macht steeds toenam, maakte Athene meer bittere vijanden. Vooral Sparta, met zijn sterke legermacht, betwistte de hegemonie van Athene op de Peloponnesos en stelde zich aan het hoofd van een verbond van stadstaten tegen Athene. De Peloponnesische oorlog tussen de twee bonden begon in 431 v. Chr. en ging door tot 404 toen Athene capituleerde. De stadsmuren werd neergehaald, de vloot gaf zich over en van het Atheense rijk bleef slechts een herinnering over. © 2008 - 2009 Staal, gepubliceerd in Geschiedenis (Kunst en Cultuur) op 19-11-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Staal is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Religieuze geschiedenis Joden 28: het Griekse Rijk: Nadat Joden uit Babylonië zijn teruggekeerd naar Israël dreigt een nieuw gevaar. Het Griekse Rijk koloniseert binnen 12 jaar tijd het hele Midden-Oosten, w…
• Goedkoop vliegen naar Athene: Vlieg goedkoop naar Athene, er zijn altijd mogelijkheden om niet ver van huis te vertrekken. Wil je weten welke maatschappijen die budget vliegtickets verkopen? Hier vind je ze.…
• Oorsprong van onze beschaving: De Griekse stadstaten: Toen het oude Griekenland de eeuwen van diep verval achter zich had en zich begon te ontplooien, ging het bestaan uit honderden onafhankelijke stadstaten…
• Oorsprong van onze beschaving: Leven in het oude Athene: Een inwoner van Athene in de 5e en 4e eeuw v. Chr. had natuurlijk een heel andere levenswijze dan de moderne mens. Zijn stad was zo klein dat hij ze n…
• Oorsprong van onze beschaving: Alexander de Grote: In de 4e eeuw v. Chr. bleven de Griekse stadstaten verbonden tegen elkaar vormen, zoals zij dit in het verleden ook gedaan hadden. Zij konden de overgang ni…