De vroege middeleeuwen: De grote volksverhuizing

Al vroeg in hun geschiedenis moesten de Romeinen het opnemen tegen de Germaanse volkeren van Europa. Al in 390 v. Chr. had Rome invallen van de Galliërs moeten verduren. Door gebiedsuitbreiding naar het noorden werd de langer wordende grens steeds moeilijker te verdedigen. Van tijd tot tijd vielen de Germaanse stammen ten oosten van de Rijn het Romeinse gebied binnen. Tenslotte brak tussen 400 en 500 de macht van het Westromeinse rijk door een golf van invallers van over de Rijn en de Donau.

Romanisering van de overwonnen stammen

Toen de Romeinen hun rijk naar het noorden uitbreidden naar wat tegenwoordig Frankrijk is, en naar Engeland (Brittannië), onderwierpen zij de Teutonen en de Kelten. De Teutonen waren een Germaanse stam die waarschijnlijk oorspronkelijk uit het Deense Waddengebied, Jutland of zuidelijk Scandinavië stamde. Aan het eind van de 2e eeuw v.Chr. emigreerden ze, samen met hun buren, bondgenoten en mogelijke bloedverwanten naar het zuiden in de Donauvallei, zuidelijk Gallië en noordelijk Italië. Deze stammen leefden van een primitieve vorm van landbouw en van de jacht; slechts weinigen konden lezen of schrijven. Tegen de 5e eeuw na Chr. waren deze inwoners min of meer geromaniseerd; dat wil zeggen: zij waren aan de Romeinse wetten, wegen en aan het Romeinse leven in het algemeen gewend geraakt. Velen verhuurden zich als soldaten om te helpen de Europese grenzen tegen hun woestere neven uit het oosten te verdedigen.

Germaanse invallen in het Westromeinse rijk

De onmetelijk lange grens bewaken was altijd al een zwak punt in de Romeinse overheersing in Europa geweest. Regelmatig vielen stammen binnen. De indringers waren haast allemaal verwant aan de Teutonen: Vandalen, Franken, Bourgondiërs, Goten, Angelen, Juten en Saksen. Zij spraken een Indo-Europese taal die een oude vorm van het Duits was. Er was echter nog een andere groep 'barbaren' die geen relatie had met de Teutonen. Van alle indringers verdiende deze groep deze betiteling in de breedste zin des woords. Het Griekse woord barbaros betekende oorspronkelijk 'buitenlands' of 'niet-Grieks'. De oude Grieken gebruikten dit woord zowel om de beschaafde Egyptenaren als de woeste stammen ten noorden van Griekenland mee te beschrijven. Een hele tijd daarna was in het Latijnse woord barbarus ook het begrip 'soldaat' opgesloten, wat erop wijst dat er barbaren in de Romeinse legers dienden. In de 5e eeuw na Chr. kon het woord, in de betekenis 'ruw' en 'onbeschaafd', zonder enige reserve gebruikt worden voor de barbaren uit Midden-Azië die nu naar het westen trokken. Het waren Hunnen, Tartaarse Mongolen, en zij waren inderdaad een bende woeste, onbeschaafde nomaden. Sedertdien zou de naam van hun aanvoerder, Atilla (†453), bijgenaamd 'de gesel Gods', door heel Europa in duistere verhalen voorkomen.

Door de Hunnen opgejaagd

Door de vloedgolf van de Hunnen die naar het westen stroomde, kwam de volksverhuizing van de Teutoonse of Germaanse stammen in beweging. De Visigoten (Westgoten) en de Ostrogoten (Oostgoten) verlieten het gebied rond de Zwarte Zee. De Angelen, Saksen en Juten staken de Noordzee over, naar Engeland. De Germaaanse stammen trokken over de destijds door keizer Augustus vastgestelde grenzen van Rijn en Donau en gingen naar Spanje, Italië, Noord-Afrika en de Balkan. De Romeinen betaalden de Germanen om tegen de andere stammen, en bovendien tegen andere Romeinen, te vechten. Bijvoorbeeld toen Alarik, een hoofdman en later koning van de Visigoten, voor de eerste keer Constantinopel (het huidige Istanbul) bedreigde, werd hij afgekocht door hem als gouverneur te benoemen. Later betaalde de Senaat in Rome hem om zijn horden te laten optrekken tegen een Romeinse opstandeling die door de legioenen in Brittannië tot keizer was uitgeroepen. Deze pogingen om gebruik te maken van de krachten van de 'barbaren' bleken uiteindelijk nutteloos te zijn. Het was Alarik die Rome in 410 plunderde. In 455 zouden de Vandalen de plunderingen grondig overdoen. Dit maakte zoveel indruk dat ons begrip vandalisme van hun naam is afgeleid. Een andere koning, Theodorik de Grote van de Ostrogoten (489 - 526), kreeg van de keizer van het Oostromeinse rijk de opdracht Italië binnen te vallen om de daar aanwezige 'barbaren' te verdrijven. De Ostrogoten heersten daarna over Italië tot 554, toen de Oostromeinse heersers het schiereiland weer heroverden.

Romeinse invloed in de nieuw ontstane rijken

De onafhankelijke Germaanse koninkrijken, die zich tegen het jaar 500 in Europa gevestigd hadden, namen hierbij het Romeinse systeem dat zij bewonderden tot voorbeeld. Hun machthebbers gebruikten Romeinse titels als 'consul' en 'patriciërs'. Velen trouwden met Romeinse vrouwen, en sommigen spraken zelfs Latijn. In het Italië van de 5e eeuw hield Theodorik zelfs Romeinen als regeringsfunctionarissen in dienst. Eén van hen, Cassiodorus, stichtte later kloosters waar kopieën van oude Griekse handschriften gemaakt werden. Boëthius was eveneens een geleerde wiens werk in het Italië van de Ostrogoten een brug sloeg tussen het glorierijke verleden en de onzekere toekomst.

Het christendom bleef bestaan, evenals de Romeinse wetgeving en de Griekse filosofie. De Germaanse stammen werden één voor één bekeerd, en verkeerden daarna met elkaar in onenigheid over het geloof. De meeste Germaanse stammen werden aanhangers van het ariaanse christendom, die God als hoogste gezagsdrager beschouwde, terwijl de Franken zich aan het gezag van de paus te Rome hielden. Door streng op te treden tegen het arianisme, dat als 'ketterij' werd beschouwd, was deze leer rond 500 vrijwel verdwenen. Het gezag van de bisschop van Rome, de paus dus, werd uiteindelijk in heel West-Europa erkend -zowel in de politiek als in kerkelijke aangelegenheden- en kwam er een nieuwe religieuze eenheid tot stand.