De vroege middeleeuwen: Begin van het pauselijk gezag

Terwijl het Westromeinse rijk onder de druk van de Germaanse stammen ineenstortte, nam de invloed van het christendom gestadig toe. Toen Rome in 410 geplunderd werd, beheerste het christendom al rond het hele Middellandse Zeegebied de religieuze gedachtenwereld. De overtuigingskracht van dit geloof was zó groot dat de invallers zelfs de godsdienst aannamen van het rijk dat zij verwoest hadden. In deze nieuwe orde kon de paus van Rome zijn macht en invloed geleidelijk aan uitbreiden.

De instelling van het pausdom in Rome

Hoe Rome het middelpunt van de christelijke Westerse wereld werd is historisch niet duidelijk. Door zijn begenadiging met de Heilige Geest wordt de apostel Petrus, volgens de tradities van het geloof, beschouwd als de vader van de Kerk op aarde. Er wordt tevens geloofd, dat hij tegen de tijd dat hij stierf (of martelaar werd door ondersteboven gekruisigd te worden), in de jaren 60 van de eerste eeuw, de eerste bisschop van Rome was. Het is het gezag van St. Petrus waarmee elke nieuwe bisschop van Rome, paus, bekleed wordt.

De naam 'paus', afgeleid van het Griekse woord papas (vader), heeft de betekenis gekregen van de aardse vader van de Rooms-Katholieke Kerk. (Hiermee overeenkomstig bestaat bij de Oosterse kerken de naam 'patriarch', afgeleid van pater dat eveneens 'vader' betekent) Hoewel de paus van Rome in het vroeg-christelijke tijdperk geen speciale macht in de hiërarchie van de Kerk had, was hij, dank zij de erfenis van St. Petrus, begiftigd met een uniek geestelijk overwicht over zijn medebisschoppen. Mettertijd heerste de paus over het gebied om Rome. Tegen de 5e eeuw was de positie van de paus, zowel wereldlijk als geestelijk, in het westen van Europa gezaghebbend geworden, ook al bekleedde de paus zijn ambt onder het gezag van de regerende keizer. Later waren er momenten waarop een koning door een paus aan de macht werd gebracht.

De invloed van de kloosterordes

In de vroege Middeleeuwen konden de religieuze leiders niet gemakkelijk met elkaar of met degenen die zij wilden bekeren in contact komen. De oude Romeinse wegen, eens zo goed onderhouden en bewaakt, waren in verval geraakt en reizigers vielen maar al te gemakkelijk aan rovers ten prooi. Desondanks werd het Evangelie naar veraf gelegen gemeenschappen uitgedragen door monniken die deze gevaarlijke reizen alleen of in kleine groepjes ondernamen. Eén van de beroemdste kloosterordes is die der benedictijnen, in 529 door Benedictus te Monte Cassino, in Midden-Italië, gesticht. Benedictus (die later heilig werd verklaard) stelde speciale regels voor werk en studie op, waarbij hij de nadruk legde op werken in de buitenlucht. De bejaarde en zieke monniken kopieerden handschriften. De abt bestuurde het klooster met vaste hand, maar er heerste niet de uitzonderlijk strenge tucht die in sommige andere kloosters gebruikelijk was (In ons land zijn heden ten dage nog 4 benedictijnerkloosters: Egmond, Oosterhout, Doetinchem en Vaals).

Verdiensten Paus Gregorius I

Een machtig aanhanger van de benedictijnen was paus Gregorius I (590 - 604). Als zoon van een vooraanstaande Romeinse familie is Gregorius een tijdlang prefect (bestuursambtenaar) van Rome geweest. Hij verkocht echter zijn bezittingen en stichtte diverse kloosters, waarvan één in zijn eigen huis. Hij werd monnik, maar werd al gauw naar Constantinopel gestuurd, waar hij ongeveer zeven jaar doorbracht als nuntius, pauselijk afgezant aan het hof.

In 590 werd Gregorius door de Senaat, de geestelijkheid en het volk unaniem tot paus uitgeroepen. Hij maakte heel veel bezwaren om deze post te aanvaarden, maar toen men hem eindelijk overtuigd had, wijdde hij zich met kracht en intelligentie aan zijn taak. Deze paus verdiende de naam die hem gegeven werd: Gregorius de Grote (zie foto inleiding). Hij zorgde voor meer inkomsten voor de Kerk, en verdeelde ze gelijkelijk onder de armen, de geestelijken, de bisschoppen en de kerkgebouwen. Hij ontkende het oppergezag van de patriarch van Constantinopel (zijn Oosterse tegenpool) in kerkelijke aangelegenheden, een enorme bijdrage tot het prestige van de pausen. Hij trotseerde Constantinopel eveneens, toen hij tijdelijk het leiderschap op zich nam bij Italiës strijd tegen de Lombarden, een Germaanse stam die in 568 Italië was binnengevallen.

Brittannië gekerstend

Gregorius was zeer actief in het bevorderen van de kerstening van niet-christenen. Hij stuurde monniken als missionarissen door heel Europa en Noord-Afrika. Eén van hen was Augustinus, een Britse monnik, die later de eerste aartsbisschop van Canterbury in Engeland zou worden (niet te verwarren met Augustinus van Hippo, de theoloog en kerkvader uit de 4e en 5e eeuw). Deze Benedictijner monnik wordt als de apostel van de Angelsaksen en als de stichter van de Kerk van Engeland beschouwd. Nadat de Romeinen Brittannië hadden verlaten, waren de Britten, onder invloed van de invasies van de Angelen en Saksen, weer tot het heidendom vervallen.

Augustinus arriveerde in 597 enigszins timide in Engeland, aangezien hij op al zijn reizen over de woestheid van de Angelsaksen had horen praten. Hij werd echter hartelijk ontvangen door koning Ethelbert van Kent, wiens vrouw al bekeerd was tot het christendom. De koning volgde haar al snel, waardoor het Augustinus gemakkelijker werd gemaakt om anderen te bekeren. In Wales, Schotland en Ierland bevonden zich nog steeds geïsoleerde groepen christenen -waaronder geleerden en kunstenaars- maar zij hadden het contact met Rome verloren. De Keltische christelijke kerken en kloosters accepteerden het gezag van Rome met tegenzin, en pas 60 jaar na de dood van Augustinus (604) had Rome de volledige macht over de Engelse christelijke kerk hersteld.