De vroege middeleeuwen: Het Frankische rijk

In de eeuwen die volgden op de ineenstorting van het Westromeinse rijk werd het grootste deel van West-Europa door Germaanse stammen bevolkt. Zij emigreerden van noord naar zuid en van oost naar west en stichtten hun koninkrijken tot in Spanje, Noord-Afrika en de Britse eilanden. Eén van de machtigste nieuwe christelijke staten was tegen het eind van de 5e eeuw het Frankische rijk. Onder leiding van Karel de Grote werd het later uitgebreid tot de omvang van het vroegere Westromeinse rijk.

Omvang van het Frankische rijk

Voor het eind van de 5e eeuw begon de expansie van de Franken, waardoor zij tenslotte de opvolgers zouden worden van de Romeinen in West-Europa. In tegenstelling tot vele andere Germaanse stammen kwamen zij niet tot gebiedsuitbreiding door hun oorspronkelijke woonplaatsen te verlaten, maar breidden ze hun oorspronkelijke bezit (West-Duitsland, Noord-Frankrijk en Nederland) uit door militaire veroveringen. In het begin van de 9e eeuw omvatte het Frankische rijk het grootste deel van het tegenwoordige Frankrijk, België, Nederland, West-Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland, Noord-Spanje en Italië tot en met Rome.

Expansie onder Clovis

Clovis, uit het geslacht der Merovingen (afstammelingen van Merovich, een vroeg-Frankische koning), was de eerste christenkoning der Franken. In 496, het jaar dat hij zich bekeerde tot het christendom, had hij al twee Frankische stammen, de Saliërs en de Ripuariërs, verenigd en een aanzienlijk gebied aan zijn koninkrijk toegevoegd door het verslaan van zijn vijanden. Na zijn bekering werd hij krachtig door de Kerk gesteund bij zijn overwinningen op de Visigoten en Bourgondiërs die het ketterse arianisme aanhingen, dat het gezag van God boven de paus stelde. Tenslotte had Clovis het grootste deel van het oude Gallië (West-Europa ten westen van de Rijn) en een gedeelte van Zuidwest-Duitsland in zijn macht. Hij liet de oude wetten van de Salische Franken herzien en op schrift stellen, vestigde zijn hoofdstad te Parijs, waar hij de kerk van de Heilige Apostelen (thans bekend als de Sainte Geneviève) bouwde, en legde het fundament voor een wereldrijk.

Periode van verdeeldheid

De uitbreiding van het rijk zette zich echter niet onmiddellijk voort. Na de dood van Clovis in 511 zou het Frankische gebied 100 jaar verdeeld blijven in twee, en soms drie, koninkrijken: Neustrië, Austrasië en Bourgondië in het huidige Frankrijk. Af en toe waren ze verenigd onder één heerser, maar nog veel vaker waren ze in bitter conflict met elkaar. In de 7e eeuw waren de Merovingische koninkrijken weliswaar weer verenigd, maar ze werden geregeerd door een serie onbekwame koningen. Langzamerhand ging de macht over op de adviseurs van de koningen, de hofmeiers, die de Kerk steunden.

Karel Martel, hofmeier van 714 tot 741, moedigde het missiewerk onder de heidense Germanen aan. In 732 versloeg hij bij het Zuid-Franse Tours een mohammedaans leger, waardoor hij een eind maakte aan het noordwaarts opdringen van de Saracenen uit Spanje. Karel Martels zoon Pepijn -die eveneens hofmeier was- zette de Merovingische koning af en werd in 751 door paus Zacharias erkend als koning der Franken. Pepijn 'de Korte' (hij was klein van stuk) steunde vervolgens de paus tegen de Lombarden en stond Ravenna en ander Italiaanse steden af aan de paus. Dit geschenk wordt geacht het begin te zijn van de Pauselijke Staat, een gebied in Midden-Italië waarover de paus ook wereldlijke macht had.

Karel de Grote

Pepijns zoon Karel, die van 768 tot 814 regeerde, was bij zijn leven al bekend als Karel de Grote (zie bronzen afbeelding inleiding). Zijn naam (Carolus in het Latijn) wordt gebruikt voor de dynastie van de Karolingen die door zijn vader gesticht werd. Ook Karel de Grote (ook groot van postuur) steunde en beschermde de Kerk, en sloot een nauw verbond met paus Leo III. Karel breidde zijn gebied door verovering en bekering uit, oostwaarts zelfs tot aan de Elbe en de Hongaarse laagvlakte. Meer dan 30 jaar vocht hij een bittere strijd alvorens hij de heidense Saksen van Noord-Duitsland kon bekeren. Bij een twist met de Lombarden van Noord-Italië koos hij de kant van de paus, en nam tenslotte de kroon van Lombardije aan. Hoewel zijn inval in Spanje om de Moren (Spaanse moslims) te verslaan in 778 afgeslagen werd, vestigde hij later een bufferzone in Noord-Spanje. Toen hij op de eerste kerstdag van het jaar 800 in Rome door paus Leo III tot keizer gekroond werd, regeerde Karel de Grote over een rijk van ongeveer dezelfde omvang als het Westromeinse rijk.

Verdeling van het Frankische rijk

Al was de regering van Karel de Grote ook briljant, spoedig na zijn dood in 814 verbrokkelde zijn grote rijk. Zijn enige nog levende zoon, Lodewijk de Vrome volgde hem op. Bij het verdrag van Verdun in 843 verdeelden Karels kleinzonen, naar Frankisch recht, waarbij alle zonen erfopvolgers waren, zijn toch al verzwakte imperium in drieën: Karel de Kale kreeg Frankrijk, Lotharius het langgerekte middenrijk (van Friesland tot aan Rome) en Lodewijk de Duitser het oostelijke gebied, ruwweg het huidige Duitsland. In de nu volgende periode van ongeveer een eeuw waren de Karolingische koningen voortdurend met elkaar in conflict. Hier werd de basis gelegd voor wat later Frankrijk en het Heilige Roomse Rijk (Duitsland) zouden worden. Om het Middenrijk van Lotharius I die geen opvolger had, draaide echter tot in de 20e eeuw menig Europees conflict. Het was een constant gevecht tussen de Romaanse en Germaanse cultuur in Vlaanderen, Elzas-Lotharingen en Noord-Italië.

Dit artikel is deel 4 van de 8-delige special De vroege middeleeuwen.
Voor meer informatie zie de special De late middeleeuwen.