De vroege middeleeuwen: Duitsland

Na de dood van Karel de Grote in 814 begon de geleidelijke verbrokkeling van zijn grote rijk tot kleine staten, bestuurd door edellieden die onder elkaar oorlog voerden. De maatschappij was feodaal ingericht, berustend op bezit. Adel en geestelijkheid waren de landeigenaren en machtig. Door een krachtdadig optreden lukte het de Duitse vorsten Hendrik I en vooral Otto de Grote invallers te weren en een groot, machtig Duits rijk te vormen in centraal Europa, van de Noordzee tot Midden-Italië.

Duitse eenheid onder Hendrik I

Het 9e eeuwse Europa, dat geen centraal bestuur had, was kwetsbaar. De Duitse staten werden niet alleen door de Noormannen bedreigd, maar ook door de Slaven en de Magyaren (Hongaren) uit het zuidoosten. (Vanaf de 6e eeuw waren de Slaven en Magyaren uit Azië naar Midden-Europa geëmigreerd.) De Noormannen voeren vanuit zee grote rivieren als de Seine, de Rijn en de Elbe op. De druk op de hertogdommen Beieren en Saksen, respectievelijk in het zuiden en noorden van Duitsland, werd groter naarmate de Slaven en Magyaren hun krijgshaftige immigratie voortzetten.

De schok veroorzaakt door deze invasies dwong de Duitsers zich aaneen te sluiten onder koning Hendrik I (919 - 936) uit het Saksiche Huis. In 924 sloot Hendrik (bijgenaamd 'De Vogelaar',vanwege zijn hobby: vogeljacht), een wapenstilstand met de woeste Magyaren en hij liet versterkingen langs de Elbe bouwen. In 933 versloeg hij hen, terwijl zijn noordelijke leger de monding van de Elbe, waar de Denen geheerst hadden, schoonveegde. In het jaar 925 lijfde Hendrik Holland in bij het toenmalige Duitse Rijk. Hij wilde hierdoor rust in het westen van zijn rijk zodat hij zich kon richten op de oostgrenzen. Bij zijn laatste veldtocht in 934 veroverde hij Sleeswijk op de Denen.

Duitse machtsuitbreiding onder Otto I

Hendriks zoon Otto I (de Grote) werd in 936 tot koning gekroond. Hij besloot de andere Duitse hertogdommen liever onder zijn heerschappij te brengen dan te vertrouwen op de door zijn vader gesloten bondgenootschappen. De hertogen waren machtig en hadden zelf sterke legers, zodat het Otto (zie afbeelding inleiding) bijna 15 jaar kostte om hen te onderwerpen.

In 951 wendde een zekere prinses Adelaïde, die men wilde dwingen met een Italiaanse prins te trouwen, zich tot Otto met het verzoek om hulp. Otto vond dit een goed excuus om Italië binnen te vallen. Hij maakte Berengarius II (de vader van de door Adelaïde versmade prins) tot zijn vazal, liet zich met de ijzeren kroon van de Lombarden tot koning van Italië kronen, en keerde vervolgens naar Duitsland terug om een opstand van de hertogen van Zwaben en Lotharingen te onderdrukken. Deze opstand werd trouwens afgebroken door de dreiging van een nieuwe inval van de Magyaren. Otto verzamelde een groot Duits leger en bracht in 955, in de slag op het Lechfeld, ten zuiden van Augsburg in Beieren, de Magyaren een beslissende nederlaag toe.

Stichting Heilige Roomse Rijk

In deze periode bereikten het prestige en de macht van het pausdom hun dieptepunt. Italië had geen samenhangende regering, en Rome was in handen van hebzuchtige edellieden die het pauselijk gezag voor hun eigen doeleinden gebruikten. Zowel de geestelijkheid als de bevolking hadden een hekel aan Rome. De macht was grotendeels in handen van bisschoppen, die de paus alleen nog in naam als hun hoofd erkenden. In 961 werd Otto opnieuw naar Rome geroepen om de paus, Johannes XII, tegen Berengarius te beschermen. In ruil voor deze dienst kroonde paus Johannes Otto tot keizer, waarmee het Heilige Roomse Rijk officieel begonnen was. Tegen het einde van Otto's regering omvatte dit rijk Duitsland en de noordelijke helft van Italië (zie kaart rechts). Otto en de hem opvolgende keizers maakten van Rome, dat bijna tot anarchie vervallen was, weer de stabiele hoofdstad van het Westerse christendom. Het pausdom werd onder de bescherming van de keizer gesteld, en geen paus kon zonder zijn toestemming gekozen worden. De adel in Rome kwam in opstand, maar werd al gauw onderdrukt. Otto zelf bracht het grootste deel van zijn leven in Italië door en stelde weinig belang in het regeren van Duitsland. Het Heilige Roomse Rijk werd in de 15e eeuw omgedoopt tot Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie en bleef in die hoedanigheid bestaan tot 1806.

Machtsstrijd tussen keizer en Kerk

Langzamerhand werd aan de waardigheid en de macht van de paus weer nieuw leven ingeblazen Tegelijkertijd werden in de bisdommen van heel Europa belangrijke hervormingen doorgevoerd. Intussen zetten de keizers de strijd voort om de macht van de plaatselijke hertogen en andere vorsten in Duitsland in hun eigen handen te concentreren. Dit gebeurde enerzijds door te vechten, maar meestal door het ondermijnen van de privileges en de erfrechten van de adel. Een verbond tussen Duitsland en de Pauselijke Staat was het ideaal van zowel pausen als keizers. In theorie zou de paus zich met religieuze zaken van het rijk bezighouden, terwijl de keizer regeerde. Een botsing van deze twee belangen was echter onvermijdelijk. Deze strijd tussen kerk en staat duurde zes jaar en staat bekend als de investituurstrijd, een conflict over wie kerkelijke leiders mocht benoemen. Gregorius VII (1073 - 1085), één van de grootste en populairste pausen, drong aan op belangrijke hervormingen die erop gericht waren de bisschoppen enkele van hun rijkste inkomsten te ontnemen. Gregorius stelde echter dat de pausen het recht behielden om bisschoppen te benoemen of hun functie te ontnemen. De keizer had zich ook dit recht toegeëigend.

De Duitse bisschoppen zochten hulp bij keizer Hendrik IV die op hun inkomsten rekende om zijn macht te steunen. Tezamen verklaarden zij dat Gregorius geen paus meer was. Deze reageerde hierop door Hendrik te excommuniceren (= uit de Rooms-Katholieke kerk verbannen). Om van de ban te worden ontheven moest Hendrik vergiffenis afsmeken aan Gregorius. Op het moment dat Hendrik dat wilde doen, januari 1077, had de paus zich teruggetrokken in de burcht Canossa. Hendrik volbracht de kerkelijk voorgeschreven boete door op drie achtereenvolgende dagen in boetekleed en blootsvoets voor de poort van dit kasteel te verschijnen. Hoewel het vernederend was voor de keizer om zich aan de paus te onderwerpen, leed de paus een grotere nederlaag dan de keizer: hij was genoodzaakt de keizer van de ban te ontslaan. (De zegswijze 'naar Canossa gaan' is aan deze gebeurtenis ontleend en betekent: het boetekleed aandoen of zich onderwerpen) Toen de paus zich echter mengde in een conflict over de benoeming door Hendrik van een ondergeschikte vorst trok deze met een leger naar Rome, installleerde een paus naar eigen keuze en liet zich in 1084 tot keizer kronen. De Normandische bondgenoten van Gregorius verdreven Hendrik uit Rome, maar hun aanval was zo wreed dat Gregorius er zijn reputatie als hervormer en populair kerkvorst door verloor. Zijn pogingen om hervormingen in het kerkelijk bestuur door te voeren werden na zijn dood wel voortgezet.

Dit artikel is deel 7 van de 8-delige special De vroege middeleeuwen.
Voor meer informatie zie de special De late middeleeuwen.