Pauwenlaan 95 in Den Haag: 29 jaar ondergedoken

Een stukje geschiedenis wat door iedereen vergeten is, maar wat ooit wereldnieuws was: op 11 april 1974 werd de lang gezochte oorlogsmisdadiger Jacques Philippa gearresteerd. Hij was niet gevlucht naar Duitsland, of naar Zuid-Amerika, maar zijn ouders hadden hem verstopt op de zolderetage van de statige woning aan de Pauwenlaan 95, in een van de duurdere buurten van Den Haag, de Vogelwijk.

Korte biografie van Jacques Philippa

Jacques Philippa werd in 1917 in Rotterdam geboren. In de dertiger jaren verhuisde het gezien Philippa naar Den Haag. Ze kwamen te wonen in de Vogelwijk. In 1949 werd Jacques Philippa bij verstek ter dood veroordeeld. Pas in 1974 werd hij gearresteerd. Zijn doodstraf werd toen omgezet in vier jaar gevangenisstraf. De rechtbank hield rekening met het feit dat hij eigenlijk al 29 jaar opgesloten had gezeten. Toen hij vrij kwam leefde hij nog een paar jaar in een flatje in Enschede. Op 20 december 1981 werd zijn stoffelijk overschot daar gevonden, hij was toen al circa twee weken dood.

Vier jaar of 29 jaar opgesloten?

Zoals gezegd: de rechtbank vond dat hij eigenlijk al heel lang gevangen had gezeten. Hij was inderdaad 29 jaar niet buiten geweest (wellicht wel eens stiekem, in de nachtelijke uren of zo). Toen de Duitsers namelijk de oorlog verloren hadden, voelde Jacques Philippa de problemen al aankomen. Hij wist dat ze hem zouden zien als een verrader en dat ze hem zouden behandelen als een oorlogsmisdadiger. Om dat te voorkomen, besloten hij en zijn ouders dat hij zich verstopt moest houden in het huis van zijn ouders. Van 1945 tot 1974 zat hij daadwerkelijk altijd binnen, op de zolderetage van hun woning aan de Pauwenlaan 95 in Den Haag. Niemand wist dat hij daar opgesloten zat. Zijn ouders natuurlijk wel. Broers en zussen ook. Verder was het een goedbewaard geheim. Als er visite kwam, wist niemand er iets van af. Ook een maaltijdservice die op het laatst de oude meneer Philippa maaltijden bracht, wist van niets. Buurtbewoners wisten ook niets, al is er later nog wel eens beweerd door buurmeisjes dat ze wel eens een onbekende man naar hen hadden zien gluren. Jacques wende wel aan zijn leven: hij had er radio, vanaf de zestiger jaren zelfs tv. Zijn ouders brachten hem eten en drinken, en veel boeken van de bibliotheek. Om in conditie te blijven deed hij oefeningen aan een rekstok. Hij deed nog een tijdje aan het kweken van kanaries, en had ook tijd genoeg om schaakproblemen op te lossen.

Wat had hij gedaan dat hij zich bijna levenslang moest verstoppen?

Al voor de tweede wereldoorlog was hij 'fout': hij stond achter de NSDAP (de Duitse partij van Hitler) en achter de Nederlandse NSB (de partij die ook later in de oorlog de kant van de Duitsers zou kiezen). Hij vocht in de oorlog mee met de Duitse SS, onder andere aan het Oostfront. Vanaf 1944 was hij terug in Nederland, daar had hij de leiding over een arrestatieploeg. Zijn ouders waren het nooit met zijn ideeen eens, ook niet voor de oorlog, zeker niet na de oorlog. Ze praatten na de oorlog daar ook nooit over. Zijn ouders (moeder stierf in 1973, voor zijn arrestatie, vader in 1984) hielden wel dermate veel van hun zoon dat ze het hem allemaal vergaven.

Moeten we het zielig vinden dat hij zich 29 jaar lang moest verstoppen?

Hij was fout in de oorlog, dat was duidelijk. Ook voor de rechters, in 1949 en in 1974. In zijn Nederlandse periode aan het eind van de oorlog maakten hij en zijn team zich schuldig aan het opsporen en wreed verhoren van Nederlanders. Tot in de zestiger jaren was hij nog overtuigd van zijn gelijk. Pas in de zestiger jaren, toen hij veel las over de jodenvervolging, zag hij in hoe fout hij was geweest. Een morele vraag in dit verhaal is: eens een oorlogsmisdadiger, altijd een oorlogsmisdadiger? Of: is het toch een mens voor wie het zielig is dat hij 29 jaar lang de hele wereld, het hele leven, aan zich voorbij heeft moeten laten gaan? Hij had het daar niet altijd makkelijk. In het enige kranteninterview ooit gegeven vertelde hij bijvoorbeeld over nierstenen die hij had, maar hij kon geen dokter laten komen. Een jaar lang duurde dat. Zijn vader had op een ander moment een rotte kies getrokken, met een tang, een tandarts kon immers niet kkomen. Bovendien was hij oprecht tot inkeer gekomen.
Wie het in ieder geval niet zielig vond, was degene die na 29 jaar hem verraden had. Nooit was duidelijk geworden wie dat was, maar het vermoeden bestaat dat het uit de familie kwam.

Vogelwijk en de Tweede wereldoorlog

De Vogelwijk kent meer anekdotes rondom de Tweede Wereldoorlog. Dat heeft er vooral mee te maken dat de wijk vanaf 1942 ontruimd werd door de Duitsers. Het gebied langs de kust moest militair gebied worden, om de inval van de Engelsen vanaf zee tegen te kunnen gaan. Er werd een verdedigingsmuur gebouwd: de Atlantikwall. Daar is inmiddels weinig meer van te merken. De Vogelwijk heeft zich verder kunnen ontwikkelen tot een bijzonder chique, statige, en bijna niet meer betaalbare, woonwijk. In Den Haag, dichtbij strand en duinen.