De late middeleeuwen: Het feodale stelsel

Omstreeks de 10e eeuw deed het feodale stelsel zijn intrede in Europa. De Engelse koning Willem I (bijgenaamd 'de Veroveraar') gaf de aanzet. De hiërarchische structuur is kenmerkend voor dit leenstelsel. Het was een standenmaatschappij. De koning leende land aan grootgrondbezitters (adel, ridders) in ruil voor militaire steun. De meerderheid van de bevolking bestond uit rechteloze boeren of horigen die het land bewerkten en in ruil daarvoor bescherming genoten.

Kenmerk feodale stelsel

In het middeleeuwse Europa berustte het hele levenspatroon op een speciale maatschappelijke orde: het feodalisme. Het Domesday Book (zie afbeelding inleiding) samengesteld ten behoeve van de Engelse koning Willem I (de Veroveraar), die regeerde van 1066 tot 1087, geeft ons wel een heel heldere kijk op de feodale maatschappij van Europa. De titel van dit eerste overzicht van alle roerende en onroerende zaken verwijst naar het gezag van het boek: tot de Dag des Oordeels (Domesday). Uit deze inventarisatie van alle bezittingen in het hele land blijkt dat, hoewel Willem in theorie heel Engeland bezat, hij er in de praktijk slechts een gedeelte zelf van hield. De rest verdeelde hij tussen ongeveer 1500 vooraanstaande edellieden en geestelijken, bekend als leenmannen. In ruil voor hun land beloofden deze vazallen (grondbezitters krachtens het leenstelsel) de koning (hun heer of leenheer) trouw te zijn, hem advies bij regeringszaken te geven en hem krijgslieden te leveren. Om de vereiste aantallen krijgslieden ter beschikking te krijgen, zag iedere leenman zich genoodzaakt zijn land te verdelen tussen gemiddeld vijf à zes achterleenmannen (of achtervazallen). Dit waren gewoonlijk miitaire leiders, ridders genaamd. Van zijn kant verbond een ridder zich dan om zijn heer een zeker aantal mannen ter beschikking te stellen. Door deze verplichting werd het land nóg weer eens verdeeld, deze keer onder de kleinere boeren die de ridder van voedsel voorzagen en die gedurende een deel van hun tijd als krijgslieden moesten dienen. Deze boeren verbouwden het land van hun heer en werden tevens door hem beschermd tegen aanvallen van andere ridders of vreemde legers. Deze wederzijdse afhankelijkheid tussen boeren en ridders was een kenmerk van het feodale stelsel zoals zich dit overal in het Europa van de late Middeleeuwen ontwikkelde.

Oorsprong feodalisme

De oorsprong van het feodalisme gaat terug tot de tijd van de uiteindelijke ineenstorting van het Romeinse Rijk, in 476 na Chr. Zonder de bescherming van de Romeinse troepen hadden veel kleine boeren zich overgeleverd gezien aan de genade van de binnendringende Germaanse stammen, en later de Vikingen. In wanhoop hadden de boeren hun machtige naburen om hulp verzocht, en de belofte gekregen van militaire bescherming in ruil voor produkten van hun boerderij en bepaalde diensten. Grootgrondbezitters hadden zich op hun beurt van bescherming verzekerd door land toe te wijzen aan krijgers in ruil voor hun hulp bij voorkomende aanvallen. Aan land dat op deze wijze werd toegekend, dat in het middeleeuws Latijn feudum of leen werd genoemd, ontleende het feodale stelsel zijn naam. Omstreeks de 10e eeuw was de beroering die het feodalisme had doen ontstaan, grotendeels voorbij. Al gauw regeerden de Engelse Willem de Veroveraar en andere afstammelingen van Germaanse leiders over gebieden die de eerste naties van het middeleeuwse Europa zouden worden. In de 12e eeuw gold dit voor Noorwegen, Denemarken, Polen, Hongarije, Engeland en het Heilige Roomse Rijk waartoe ook Nederland behoorde. In 1400 en spoedig daarna gold het eveneens voor Frankrijk, Portugal en Spanje.

Een standenmaatschappij

Het ontbrak de pas gekroonde koningen van Europa echter aan gezag. In feite moesten zij steunen op machtige onderdanen om hun bewind met geweld te kunnen doorvoeren. Omdat de vazallen de troepen van de natie regelrecht onder controle hadden, was er tussen de op macht beluste edellieden aanhoudend strijd gaande. En of het nu oorlog was of vrede, één stand zou het in deze feodale maatschappij altijd het zwaarst te verduren hebben: de boeren. Volgens de middeleeuwse wet bestonden er twee soorten boeren: de vrijen en de horigen. De vrije boeren konden werken waar zij wilden en vrij reizen. De enige plicht die van hen vereist werd was van tijd tot tijd militaire dienst te vervullen. De horigen of lijfeigenen daarentegen (95% van de bevolking) waren nauwelijks meer dan slaven van de (kasteel)heer op wiens land zij woonden (horigen: horen bij het land van hun heer). Zij waren door een eed gebonden levenslang op zijn goederen te blijven, zijn grond te bewerken en zware belastingen op te brengen. Zij hadden wel recht op zijn militaire bescherming en mochten, behalve het land dat zij bebouwden om in eigen levensbehoefte te voorzien, ook gebruik maken van de bossen en weiden van hun heer. Door hun gebrek aan vrijheid, hun verschrikkelijke armoede en het zware werk dat hun leven beheerste, was hun lot over het algemeen hard. Af en toe verenigden groepen horigen zich dan ook in openlijke opstand. Boerenopstanden waren één van de weinige factoren die de adel verenigden ter verdediging van hun gemeenschappelijk belangen: macht en bezit.

Omvang feodaal stelsel

Het feodalisme was dus een ingewikkeld maatschappelijk bestel dat de mensen op alle sporten van de sociale ladder -horigen, vrijen, ridders, adel en koning- samenhield en verondersteld werd ten gunste van allen te werken. In werkelijkheid echter werden degenen die zich onderaan de maatschappelijke piramide bevonden, er zwaar door gedupeerd. Niettemin werd dit systeem, met slechts geringe variaties, door iedere natie van het middeleeuwse Europa eeuwenlang toegepast.

Dit artikel is het eerste deel van de 7-delige special De late Middeleeuwen.
Voor meer informatie over de vroege middeleeuwen zie special hierover.