De late middeleeuwen: Het grondgebruik

Rond de 11e eeuw bestonden de pas opgekomen naties uit gebieden die bestuurd werden door een (land)heer. Ze bezaten grote gebieden of heerlijkheden. Daarop stond meestal een vesting of kasteel van waaruit het omringende land bestuurd werd. De horige boeren waren verantwoordelijk voor het bebouwen van het land. Het drieslagstelsel was dé landbouwmethode in die tijd. De horigen en lijfeigenen (soort slaven) hadden nog minder rechten dan de horige boeren.

Het grondgebied van de landheer

De (land)goederen die de rijke heren bezaten heetten in Frankrijk seigneuries, in Engeland manors en in onze streken heerlijkheden. Er waren twee soorten vestigingen: een versterkt kasteel waarin de heer en zijn bedienden woonden, en een dorp van armzalige hutten, bewoond door de pachters en de horigen van de heer. Hier omheen strekten zich drie soorten land uit: bos, onbebouwd land of weidegrond en bebouwde akkers. Elk soort land had zijn eigen vastgestelde doel. In het bos leefden wilde zwijnen en herten. Maar hoewel de jacht een wettig vermaak voor de heer was, werd het de horige boeren streng verboden om te jagen. Het werd hun wel toegestaan om brandhout in het bos te sprokkelen, en zij mochten er hun varkens naar eikels laten wroeten.

Drieslagstelsel

Tussen het bos en het dorp lagen het bouwland en de weidegrond, gebieden die in een niet ver verleden ontgonnen waren door de voorouders van de dorpsbewoners die de bossen gekapt hadden. Op de wei lieten zowel de heer als zijn horigen hun rundvee en schapen grazen. Beide groepen verbouwden gewassen op het vruchtbare akkerland. Dit landbouwgebied -de meest waardevolle grond van de heerlijkheid- was gewoonlijk in drie grote akkers verdeeld. Twee van deze akkers werden met gewassen als erwten, tarwe, gerst, rogge of haver ingezaaid, terwijl een derde stuk land braak bleef liggen om zijn vruchtbaarheid te herwinnen. Deze door Karel de Grote ingevoerde landbouwmethode werd drieslagstelsel genoemd. Pas vele eeuwen later werd het vierslagstelsel ingevoerd, waarbij geen landbouwgrond een seizoen braak bleef liggen, maar er na de graanoogst knolgewassen als rapen en wortels op geteeld werden. Ook was de bemesting in de Middeleeuwen nog geen gemeengoed. Elke akker werd onderverdeeld in stukken van 20 bij 200 meter. Dit was de lengte van een voor die zonder onderbreking door een span ossen kon worden geploegd. De heer eiste dikwijls de helft van deze 'voorlengtes' op en liet de rest aan zijn horige boeren over. De 'voorlengtes' die aan één boer toebehoorden, lagen willekeurig over de drie akkers verspreid.

Horigen en lijfeigenen

De horigen (letterlijk: zij die bij het land van de heer horen) waren verantwoordelijk voor het bebouwen van de 'voorlengtes'. Van de horige boeren werd geëist dat zij elke week twee à drie dagen op de stukken land van hun heer zouden werken en in de oogsttijden andere drukke perioden nog extra werk (herendiensten) zouden verrichten. Dit werk was dan een vorm van vergoeding voor het land dat deze horige boeren was toegewezen en over het algemeen net genoeg opleverde om hem en zijn gezin van voedsel te voorzien. De andere horigen, lijfeigenen in feite, hadden zelfs nog minder land dan de horige boeren. Omdat zij te weinig grond hadden om van te kunnen leven, moesten zij vele uren extra op het land van hun heer werken om het voedsel te verdienen waardoor zij hun armoedig bestaan konden rekken. Hun werkkracht was niet de enige verplichting die de horigen tegenover hun heer hadden. Bij speciale gelegenheden, zoals Kerstmis en Pasen, werd er ook van hen geëist dat zij hem produkten van hun eigen akkers leverden.

Voedselproduktie en handel

Omdat men in die tijd maar weinig werktuigen en geringe kennis van landbouwmethodes bezat, leverden de akkers -volgens huidige inzichten- kleine oogsten op. De middeleeuwse ploegen hadden ijzeren scharen en waren het belangrijkste hulpmiddel bij het bewerken van de taaie grond. Ook was de doelmatigheid van de paarden die voor het ploegen werden gebruikt sterk verbeterd door de invoering van hoefijzers en trekhalsters. Afgezien van deze enkele vernieuwingen was er in 2000 jaar maar ongelooflijk weinig verbeterd in de landbouwmethodes. Een resultaat hiervan was dat van de tien arbeiders er negen op boerderijen werkten. Tegelijkertijd was er niet veel reden om de voedselproduktie te verhogen, omdat er tot het eind van de Middeleeuwen weinig nijverheidsartikelen waren die tegen voedsel verhandeld konden worden. De enige produkten die in de meeste gemeenschappen op zekere schaal geïmporteerd werden, waren zout en ijzer en enkele luxe produkten voor de heer van het landgoed, die overigens naar onze maatstaven ook een bijzonder primitief en armoedig leven leidde. Wat andere produkten betreft, moest iedere gemeenschap proberen in eigen behoeften te voorzien. Het was een riskant bestaan. Als de oogst mislukte was hongersnood het gevolg. Voor de bevolking van Europa was er in de Middeleeuwen weinig hoop op verbetering van de levensomstandigheden tot de handel tot ontwikkeling kwam en het strenge feodale systeem bezweek met de opkomst van de steden.

Dit artikel is deel 2 van de 7-delige special De late Middeleeuwen.
Voor meer informatie over de vroege middeleeuwen zie special hierover.