De late middeleeuwen: De strijd tussen Kerk en Staat

In het Europa van de middeleeuwen kwamen de kerkelijke en wereldlijke macht vaak in botsing. Enerzijds was het de Kerk gelukt macht over vele wereldlijke aangelegenheden te krijgen. Anderzijds waren de wereldlijke heersers begonnen zich ingrijpend met de zaken van de Kerk te bemoeien. De Duitse keizer Hendrik IV was de eerste die de macht van de paus weerstond door zelf bisschoppen te benoemen. Na deze investituurstrijd taande de macht van de Kerk aanzienlijk.

De investituurstrijd

De keizers van het Heilige Roomse Rijk -die over een groot verbond van Duitse en Noord-Italiaanse steden heersten- kozen de meeste bisschoppen in hun gebied. Doordat de belangen met elkaar in strijd waren tengevolge van het in elkaar grijpen van wereldlijk en religieus gezag, brak er uiteindelijk in het laatste deel van de 11e eeuw een hooglopende ruzie tussen Kerk en Staat uit: de Investituurstrijd. Aangezien de keizers van het Heilige Roomse Rijk vaak zelf verantwoordelijk waren voor de pauskeuze, meenden zij het recht tot enige zeggenschap over de Kerk te hebben. Daarom was de Duitse keizer Hendrik IV (1056-1105) zwaar beledigd toen paus Gregorius VII, paus van 1073 tot 1085, verontwaardigd omdat de vorsten het ambt van bisschop aan de hoogste bieder verkochten, een decreet uitvaardigde, waarin het feit veroordeeld werd, dat elk ander instituut dan de Kerk zelf bisschoppen benoemde. Deze veroordeling trof direct de grondvesten van Hendriks wankel keizerlijk gezag. Hij had weinig of geen macht over zijn vorsten. Alleen door zijn eigen bisschoppen te kiezen -waarvan sommigen tot de machtigste grootgrondbezitters en militaire leiders behoorden- kon de keizer zich van hun politieke en militaire steun verzekeren.

Hendriks gang naar Canossa

Het decreet van Gregorius VII prikkelde Hendrik IV tot een snelle revanche. In 1076 riep hij te Worms een vergadering van bisschoppen bijeen die gehoorzaam en op dramatische wijze verklaarden dat de paus door zijn decreet automatisch van het recht op zijn ambt ontheven werd en dat Hendrik Gregorius derhalve niet langer trouw verschuldigd was. Gregorius reageerde hierop door Hendrik in de ban te doen (=uit de kerkelijke gemeenschap stoten). Deze nieuwe ontwikkeling gaf Hendriks ontevreden adel een excuus om tegen hem in opstand te komen. Zonder hun steun was Hendrik machteloos. Er bleef hem geen andere keus over dan de paus om vergeving te vragen. Naar verluidt heeft hij drie dagen barrevoets in de sneeuw voor het paleis van Canossa moeten staan waar de paus verbleef, voordat deze hem tenslotte vergeving schonk (zie afbeelding inleiding). Hendriks onderwerping was slechts van tijdelijke aard. In 1080, toen Hendrik de macht weer goed in handen had, marcheerde hij brutaalweg naar Rome en dwong Gregorius te vluchten naar Zuid-Italië, waar deze in ballingschap stierf.

Het Concordaat van Worms

De diep gewortelde onenigheid bleef bestaan toen de beide hoofdrolspelers van deze machtsstrijd al van het wereldtoneel waren verdwenen. Toen Hendrik IV stierf zetten zijn opvolger Hendrik V en paus Calixtus II de strijd in alle hevigheid voort. Uiteindelijk kwamen deze twee tot een overeenkomst die bekend staat als het Concordaat van Worms. Bij dit verstandige compromis stond paus Calixtus keizer Hendrik toe zijn bisschoppen wereldlijke macht toe te kennen, terwijl Hendrik erin toestemde dat alleen de paus hen religieus gezag zou kunnen verlenen. Ook deze regeling bracht slechts tijdelijk vrede. De enorme eerzucht van keizer Frederik I (1152-1190), bijgenaamd Barbarossa ('roodbaard'), deed een nieuwe twist oplaaien (zie afbeelding links). Hoewel zijn leger in Noord-Italië door de bondgenoten van de paus werd verslagen, zag Barbarossa wel kans zijn zoon te laten trouwen met de dochter van de Siciliaanse koning, waardoor hij de pauselijke staten klem zette tussen zijn eigen gebieden.

Einde strijd tussen Kerk en Staat

Een eeuw lang vreesden de pausen voor hun bezittingen en hun macht. Opnieuw probeerden zij de keizers eronder te krijgen door hen te excommuniceren (in de ban doen), maar zonder succes. Pas in 1266 kregen de pausen de militaire steun die zij nodig hadden. De hulp kwam tenslotte uit Frankrijk, toen Karel van Anjou (broer van koning Lodewijk IX) erin toestemde de Duitsers uit Italië te verdrijven, wanneer de paus hem Sicilië beloofde. Toen de prins werd uitgeroepen tot Karel I, koning van Napels en Sicilië, ging de hoop van het Heilige Roomse Rijk om Italië in zijn macht te krijgen, in rook op. Eindelijk was de grote strijd tussen Kerk en Staat tot een einde gekomen. Weliswaar leken de pausen getriomfeerd te hebben, maar zij hadden ook vernederende nederlagen moeten lijden. Zowel Frederik I als Frederik II (1215-1250) hadden laten zien dat excommunicatie zonder wapengekletter slechts een loos dreigement was. Bovendien had Frederik II de Kerk met zijn kritiek over corruptie, de wereldlijke macht en zelfs de religieuze leerstellingen van de Kerk, veel schade berokkend. In feite had hij de weg geplaveid voor de nog veel scherpere kritiek die alsnog zou volgen.

Dit artikel is deel 5 van de 7-delige special De late Middeleeuwen.
Voor meer informatie over de vroege middeleeuwen zie special hierover.