De late middeleeuwen: Het einde van de middeleeuwen

Het woord 'middeleeuwen' doet veronderstellen dat dit een interimtijdperk was, waarin niet veel gebeurde. Toch was het geen periode van stilstand. Vooral tussen 1000 en 1300 vonden er ingrijpende economische veranderingen plaats. Steden en dorpen kwamen tot leven en de handel bloeide enorm op. Dit bracht overal voorspoed en een hogere levensstandaard teweeg. De macht van de Kerk nam af en de afzonderlijke naties werden sterker. Dit luidde het begin in van een nieuw tijdperk.

De Zwarte Dood en de gevolgen

Wonderlijk genoeg was een enorme catastrofe één van de aanleidingen die de grootste stoot tot de economische vooruitgang zouden vormen. Van 1347 tot 1350 ging Europa gebukt onder de herhaalde aanvallen van de builenpest, een ziekte die -naar wij nu weten- verspreid werd door op ratten levende vlooien. De Zwarte Dood die in snel tempo vanuit Azië naar het Westen kwam, trof ongeveer één op de vier Europeanen en in dichtbevolkte steden lag het sterftecijfer zelfs nog hoger. Het ogenblikkelijk effect van deze pandemie was een grote achteruitgang van handel en welvaart. Toch zorgde de pest er in zeker opzicht voor dat bepaalde bevolkingsgroepen een beter bestaan kregen. De plotselinge schaarste aan arbeidskrachten dwong de feodale heren namelijk tot concessies aan de boeren die hun land bewerkten. Met name maakten zij velen tot vrije mannen en gingen er toe over hen geld te betalen voor het werk dat zij verrichtten.

Definitieve vestiging van de geldeconomie

Het toenemend gebruik van geld was één van de ontwikkelingen die zich versneld voltrokken door de periode van sociale en economische beweeglijkheid die volgde op deze dodelijke pandemie. Een andere ontwikkeling was de groter wordende neiging om geldswaarde aan land toe te kennen. Grootgrondbezitters begonnen het voordeel ervan in te zien om 'te veel' voedsel te verbouwen, teneinde dit overschot op de markten van de naburige steden te verkopen. Omdat de rijke landeigenaren de grond van de kleine boeren opkochten, maakten de oude 'voorlengtes' (landbouwkavels) plaats voor een nieuw systeem van landgebruik. Een kleiner aantal akkers, die echter groter van oppervlakte waren, werd beplant met één enkel gewas, bijvoorbeeld tarwe. Welvarende kooplieden kochten vaak het landbezit van de feodale heren op en zo ontstond een nieuwe landadel, in Duitsland Junkers en in Engeland squires genoemd. Geld begon in de maatschappij ook een rol te spelen bij erfenissen. Het oude feodale stelsel, dat gebaseerd was op ruilhandel en diensten was bezig te verdwijnen. In de 14e eeuw werkte de geldmarkt zelfs mee om steden en stedelingen tot een positie van nationaal belang te verheffen. Eén van de redenen hiervoor was dat de koningen uit de steden het geld moesten putten dat zij nodig hadden voor het betalen van de huurlegers die hun gezag met geweld moesten handhaven tegen eventuele opstandige edellieden en hun privélegers. De steden leverden dit geld in de vorm van belastingen en leningen. In ruil gaven de koningen machtige stedelingen vaak regeringsposten als raads- en bewindslieden.

Opkomst nationale staten en scheuren in het kerkelijk gezag

De politieke en economische veranderingen maakten de afzonderlijke naties krachtiger. Naarmate zij een vastere eenheid vormden, ontwikkelden de staten een sterk nationaal gevoel, een omstandigheid die versneld werd door de opkomst van nationale talen. Van even grote betekenis voor het in staten en staatjes uiteenvallen van Europa was de verminderde invloed van de rooms-katholieke kerk en het verval van het Heilige Roomse Rijk, tevoren de twee grootste samenbindende krachten. Hun achteruitgang was gedeeltelijk te wijten aan hun langdurige en rampzalige strijd om de macht. De Kerk leed echter ook onder interne vetes. Twisten over het leiderschap tussen 1378 en 1417 hadden tot gevolg dat er twee pausen kwamen, waarvan de ene in Rome en de andere in het Franse Avignon zetelde. Hierbij kwam nog dat de macht van de Kerk ondermijnd werd door de corrupte praktijken van zowel hoge als lage geestelijken.

Twee grote kerkhervormers leidden de aanvallen op deze zelfverrijking, hetgeen tenslotte een einde maakte aan haar onbetwiste gezag in geestelijke aangelegenheden. De eerste van deze hervormers was John Wycliffe (ca. 1320-1384). Deze Engelse geestelijke beschuldigde de kerkleiders ervan meer prijs te stellen op aardse goederen dan op hun geloof. Ook inspireerde hij tot een bijbelvertaling en verklaarde dat het enige ware christelijke gezag vertegenwoordigd werd door de bijbel en niet door dogma's van de Kerk.

Johannes Hus (±1369-1415), een Boheemse volgeling van Wycliffe, ging zelfs nog verder en stichtte de Moravische Kerk. Zijn voornaamste kritiek gold de handel in kerkelijke ambten, relikwieën en de verkoop van aflaten. Hus werd geëxcommuniceerd en terechtgesteld op de brandstapel, maar zijn ideeën bleven voortbestaan en speelden een belangrijke rol bij de grote Kerkhervorming in de 16e eeuw, waarbij o.a. Maarten Luther door hem werd geïnspireerd. Ondertussen werd de invloed van de Kerk ook door veranderingen van buitenaf aangetast. De Engelse geleerde Roger Bacon propageerde het empirisme: kennis opdoen door ervaring. De technische vooruitgang, die bijvoorbeeld de windmolen, klokken, glaswerk en gietijzer opleverde, bewees dat onderzoeken en experimenteren meer waarde hadden dan alles vanzelfsprekend accepteren. Europa was rijp voor nieuwe ideeën en ontwikkelingen.

Dit artikel is het laatste deel van de 7-delige special De late Middeleeuwen.
Voor meer informatie over de vroege middeleeuwen zie special hierover.