De Renaissance: De oorsprong

De Renaissance kenmerkt zich door een hernieuwde aandacht voor de literatuur, bouwkunst, beeldende kunst en denkbeelden uit de Oudheid, voornamelijk de Romeinse en later de Griekse cultuur. Deze renaissance of wedergeboorte begint dan niet bij toeval in Italië met zijn overvloed aan Romeinse overblijfselen. De beweging begon hier in het midden der 14e eeuw, ontwikkelde zich verder in de eeuw daaropvolgend en verspreidde zich verder over Europa in de 16e eeuw.

Herwaardering van de Oudheid

Natuurlijk waren de late Middeleeuwen, die aan de Renaissance vooraf gingen, niet zonder kunst en ambacht geweest. Onder andere hadden zij de grote kunstenaar Giotto (1267-1337) voortgebracht. Hij gebruikte als eerste de realistische schilderstijl die later door de schilders uit de Renaissance zou worden overgenomen. Over het algemeen hadden de kunstenaars en denkers uit de Middeleeuwen echter anoniem en binnen de nauwe grenzen van de kerkelijke leerstellingen gewerkt. Wat de Renaissance zo anders maakte is het sterk op de voorgrond tredende wereldlijke karakter. De mensen begonnen de boeien van het middeleeuwse gedachtenleven af te schudden en gingen zich bezig houden met deze wereld en met de mogelijkheden van het heden. Tegelijkertijd begonnen zij te geloven dat de rol van de mens in het heelal belangrijk was, en nadruk te leggen op de prestaties van het individu. Het allerbelangrijkste is misschien wel dat zij geboeid raakten door de kunst en de gedachtenwereld van het oude Griekenland en Rome.

Italië als bakermat

Al deze ontwikkelingen waren nauw verbonden met de sociale, economische en politieke toestand in het Italië van deze periode. De machtige stadstaten die in Noord-Italië verrezen waren, hadden een maatschappelijke en politieke organisatie ontwikkeld die veel overeenkomst vertoonde met die van het oude Rome of Athene. Evenals in de steden uit de Oudheid werkte de rijkdom die voortvloeide uit een bloeiend stedelijk leven een meer wereldse houding in de hand. Tegelijkertijd kreeg de Renaissance-mens door zijn nieuwe exploratie van de wereld een groter vertrouwen in eigen capaciteiten. Men begon minder te steunen op de morele bijstand en leiding van het geloof en kritischer te staan tegenover de corruptie binnen de Kerk.

Ontstaan van het humanisme

Door het toenemend vertrouwen in de menselijke macht en waardigheid en de sceptische gevoelens die zich ontwikkelden ten opzichte van de (rooms-katholieke) Kerk, bekeken de geleerden uit de Renaissance de geschriften van de klassieke schrijvers met toenemende belangstelling. Mannen zoals de dichter Francesco Petrarca (1304-1374) begonnen de werken van Griekse en Latijnse schrijvers te bestuderen en gingen door heel West-Europa op zoek naar geschriften uit de Oudheid. Bij deze zoektocht werden ze geholpen door Griekse geleerden, die het gemakkelijker leven in Italië verkozen boven de ongemakken en onzekerheid van het leven in Byzantium. Ze namen een rijke voorraad klassieke Griekse manuscripten met zich mee. De oorspronkelijke manuscripten waren zo waardevol, omdat de middeleeuwse kopieën van de klassieken vol fouten zaten. De wetenschappers die hun leven besteedden aan het bestuderen van de Griekse en Romeinse schrijvers werden vertegenwoordigers van een nieuwe levensbeschouwing die we heden ten dage het humanisme noemen. De humanisten stellen de mens centraal in hun wereldbeeld. De term is afgeleid van het Latijnse woord humanitas (menselijkheid) en werd gebruikt met betrekking tot een cultuur die een grote literatuur heeft voortgebracht. Door hun nauwlettende studies en hun poging de oorspronkelijke tekst van de klassieken te reconstrueren, baanden de humanisten de weg voor een nieuwe, kritische, alles onderzoekende geest die in alle aspecten van de gedachtenwereld van de Renaissance doordrong.

De invloed van Machiavelli

Weer een ander effect van deze nieuwe geest van zelfvertrouwen was dat zich in de politiek een cynische houding begon te ontwikkelen. Deze kwam zeer duidelijk tot uitdrukking in Il Principe ('De Vorst' of 'De Heerser'), een boek geschreven door Niccoló Machiavelli (1469-1527). Machiavelli stelde dat een vorst die zijn macht wenst te behouden geweld mag gebruiken, als dit in het belang is van de staat; dit onder het motto: 'het doel heiligt de middelen'. Hij geloofde stellig dat politiek bedrijven geen rekening hoefde te houden met het morele besef. Dit standpunt betekende een breuk met de middeleeuwse denkwijze en zou, zodra heersers dit systeem begonnen toe te passen, vérstrekkende gevolgen hebben voor de geschiedenis. Deze denktrant, die ook in onze tijd nog van toepassing is, wordt machiavellisme genoemd. Het betekent niet dat machthebbers hun macht kunnen misbruiken om aan de macht te blijven. Wel om onorthodoxe maatregelen te nemen om chaos en anarchie te voorkomen. Als heersers beseffen dat hun politieke handelen zal mislukken moeten ze dit nalaten, volgens Machiavelli.

Opleving van kunst en wetenschap

Inmiddels wierp de belangstelling van het Italië uit de Renaissance voor de cultuur van het klassieke Griekenland en Rome op alle terreinen van de kunst zijn vruchten af. De architecten gebruikten Griekse zuilen en Romeinse bogen voor de imposante paleizen en openbare gebouwen die zij voor Italiaanse vorsten bouwden. De beeldhouwers wedijverden met meesterwerken uit de klassieken, en de schilders begonnen onderwerpen uit de mythologie af te beelden. Maar bij dit alles was een duidelijk te onderscheiden stijl van een nieuw en briljant tijdperk merkbaar. Uiteindelijk zouden de kenmerken van de Renaissance -de herleving van de klassieke wetenschappen, de geweldige artistieke produktiviteit, de aanmoediging van individuele initiatieven en de nadruk op kritisch onderzoek- West-Europa een heel nieuwe koers doen varen.