De Renaissance: De kerkhervorming

Omstreeks 1500 begon de machtigste instelling van Europa, de rooms-katholieke kerk, een steeds grotere groep bezielde critici tegenover zich te krijgen. Zij waren beïnvloed door de geest van de Renaissance. Het waren mannen die in de werken van de christelijke humanisten een manier zagen om terug te keren tot de zuiverheid en eenvoud van het vroege christendom. Hoofdrolspelers in deze kerkhervorming of reformatie waren Maarten Luther in Duitsland en Johannes Calvijn in Zwitserland.

Kritiekpunten op de Kerk

De critici laakten de pausen omdat deze bisschoppen benoemden die hoge inkomsten uit hun bisdommen trokken zonder er ooit te komen, zogenaamde 'absente' bisschoppen. De pausen deden ook verkeerd, vonden de critici, door zware belastingen te heffen en toe te staan dat de Kerk zich met wereldse zaken bemoeide. Maar waar sommige van deze mensen wel de grootste hekel aan hadden, was de corrupte praktijk van het verkopen van aflaten; een systeem waardoor de Kerk de mensen in staat stelde vergiffenis voor hun zonden te kopen.

Maarten Luther

De aanvoerder van de campagne die nu tegen de Kerk losbarstte was een augustijner monnik, Maarten Luther (1483-1546). In 1517 veroordeelde Luther(zie afbeelding inleiding) in de Duitse stad Wittenberg openlijk de verkoop van aflaten in 95 stellingen die hij aan de deur van de kerk bevestigde (zie afbeelding links). Dit was geen overhaast gebaar van Luther. Het was het resultaat van een grondige bijbelstudie die hem ervan overtuigd had dat de mens tussen zichzelf en God geen kerk en geen priester nodig had. Verder kwam hij tot de conclusie dat de verlossing alleen afhing van het geloof zelf. Luthers openhartige filosofie en de overtuigingskracht van zijn redevoeringen bezorgden hem heel wat aanhangers onder het volk. Binnen vier jaar gistte heel Duitsland door zijn ideeën en had het verzet tegen de katholieke dogma's een definitieve wending gekregen. Luthers volgelingen vormden een kerk die zich keerde tegen de Kerk van Rome. Omdat zij protesteerden tegen de gevestigde Kerk, werden zij 'protestanten' genoemd. En hun 'hervormde' kerk zou de eerste worden van een hele reeks tijdens een grote religieuze beweging die bekend is geworden als de Hervorming of Reformatie. De volgelingen van Luther, de lutheranen waren niet in alle opzichten revolutionair, want zij behielden nog vele leerstellingen van de rooms-katholieke kerk. Zij gingen er echter toe over -wat al revolutionair was- om de bijbel in de gewone spreektaal om te zetten en zich voor geestelijke bijstand alleen door de bijbel, en niet door de paus, te laten leiden.

Invloed kerkhervorming op de politiek

Omdat het wereldlijke en religieuze leven in die tijd zo nauw met elkaar verweven waren, had de nieuwe protestantse beweging verstrekkende gevolgen voor het nationale leven. In Duitsland leverde het protestantisme precies het juiste excuus voor rebellerende vorsten om zich, tegen de wil van hun Heilige Roomse keizer, die nog steeds de rooms-katholieke kerk steunde, meester te maken van gebieden van de Kerk. Het gevolg hiervan was dat tussen 1540 en 1555 de Duitse staten verwikkeld waren in een serie oorlogen tussen keizer Karel V en zijn protestantse vijanden waarvan de uitslag onbeslist bleef. Ten slotte stemde Karel bij de Vrede van Augsburg erin toe dat iedere vorst zijn eigen geloof mocht kiezen. Dat werd dan tevens het geloof van zijn onderdanen. Tegen 1555 had het lutheraanse protestantisme vaste voet in Noord-Duitsland en een groot gedeelte van Skandinavië.

Johannes Calvijn en het calvinisme

In het westen en zuiden echter had de Kerkhervorming een heel ander aspect, aangezien er een heel andere man aan het hoofd stond. De Franse geleerde Jean Calvin -bij ons bekend als Johannes Calvijn (1509-1564)- vond dat de lutheranen het veel te gemakkelijk opnamen. Hij geloofde dat de mens ertoe gebracht moest worden om te leven volgens de hoge maatstaven van het Nieuwe Testament, en slaagde erin het onafhankelijke Genève zover te krijgen dat het een bestuur van calvinistische predikanten instelde. Genève werd derhalve de bakermat van het calvinisme. Dat ging ervan uit dat de mens, ondanks zijn goede bedoelingen, voorbestemd was om verdoemd of verlost te worden. De calvinistische opvatting dat fortuin verdiend door hard werken een teken van de hemelse genade was, werd overal waar dit geloof vaste voet kreeg, populair: in delen van Holland, Zwitserland, Frankrijk en Schotland. In Engeland nam het protestantisme weer een andere vorm aan. In 1543 ontstond het anglicanisme, als gevolg van een zuiver persoonlijke twist van Hendrik VIII met de paus. Rond 1600 had het anglicaanse geloof zich ontwikkeld tot een algemeen aanvaarde mengeling van protestantse en rooms-katholieke ideeën. Eén groep, de puriteinen, was het er echter niet mee eens, en wilde meer van de calvinistische leer over nemen. Terwijl het noorden van Europa nog steeds in religieus verzet was, ging de gevestigde rooms-katholieke kerk in het zuiden over tot een krachtige tegenaanval.