De Renaissance: De Contrareformatie

In het midden van de 16e eeuw liep de Hervorming of Reformatie met volle kracht storm tegen de oude religieuze orde van de Rooms-Katholieke Kerk. Deze was al verzwakt door interne corruptie en wankelde onder deze aanval. Zij reageerde hierop al gauw met een grote godsdienstige opleving van haar kant: de Contrareformatie, die vooral in Zuid-Europa gevoeld werd. Op het Concilie van Trente werd de kerkscheuring bekrachtigd. De jezuïeten vormden een nieuwe militant-evangelische katholieke orde.

De geestelijke opleving binnen de Kerk

De eerste tekenen van de geestelijke opleving binnen de Rooms-Katholieke Kerk deden zich voor in Spanje en Italië. In Spanje voerde de aartsbisschop van Toledo, kardinaal Jiménez, hervormingen in en schreef een opmerkelijke verhandeling over het gebed. Al snel daarna, in 1524, sloot een groep Italianen met hoge principes zich aaneen tot het Genootschap van Goddelijke Liefde, dat zich wijdde aan devoot (godvruchtig) leven. Door hun eigen voorbeeld hoopten de leden van dit genootschap de corrupte en zichzelf verrijkende geestelijkheid tot verbetering aan te sporen.

Deze spontane uiting van een intens geloof ondervond al spoedig steun toen in 1525 een belangrijke nieuwe religieuze orde officieel gesticht werd. Dit was de orde der kapucijnen, zo genoemd naar de capuches, de puntige kappen, die de leden hiervan droegen (zie afbeelding inleiding). De kapucijnen waren eigenlijk een zijtak van de gevestigde orde der franciscanen. Evenals de franciscanen waren de kapucijnen verplicht in armoede te leven, een strenge zelfdiscipline in acht te nemen en zich te concentreren op prediken voor de armen. Bovendien moesten zij nog een belangrijke nieuwe taak op zich nemen: het bekeren van protestanten tot het katholicisme. In deze opdracht werden zij al gauw gesteund door talrijke andere monniken- en zusterordes. De geestelijke opleving van de Kerk deed zich vooral voor in Zuid-Europa. Het had daar dan ook een algemene ontwaking van religieuze devotie en loyaliteit tot gevolg.

Het Concilie van Trente

Inmiddels bleven er nog twee belangrijke problemen onopgelost: hoe moest het conflict tussen protestanten en katholieken tot een eind gebracht worden, en hoe moest men de nog steeds voortwoekerende corruptie in de Rooms-Katholieke Kerk uitroeien? Teneinde deze kwestie af te handelen riep paus Paulus III in 1545 in de noorditaliaanse stad Trente een kerkvergadering bijeen. Deze vergadering, bekend als het Concilie van Trente, kwam over een periode van 20 jaar bijeen, als er tenminste geen oorlogen tussenkwamen die dit verhinderden. Na vele verhitte debatten kondigde dit Concilie in 1563 haar besluiten in een aantal decreten af. Deze omvatten onder andere een nieuwe verklaring van de katholieke leerstellingen, een radicale herziening van de methode tot het benoemen van geestelijken en ingrijpende hervormingen inzake de plichten en de discipline van de geestelijkheid. Tijdens de vergaderingen van het concilie was er verwoed gedebatteerd of de Kerk zou proberen de protestanten weer terug te winnen, of dat zij in de scheiding tussen de protestanten en de Rooms-Katholieke Kerk zou berusten. De paus was voor deze laatste optie en tenslotte besloot men hier dan ook toe.

De Orde der Jezuïeten

Eén van de grootste figuren van de Contrareformatie was Ignatius van Loyola. Hij was de zoon van een Spaans edelman, gaf zijn militaire carrière op om aan de universiteit van Parijs theologie te gaan studeren. Daar verzamelde hij een groep gelijkgezinden om zich heen, die evenals hij karaktervast waren, veel kennis bezaten en, boven alles, evenals hij vastbesloten waren te strijden voor de Rooms-Katholieke Kerk. Loyola's godsdienstijver en toewijding maakte zo'n grote indruk op paus Paulus III dat hij hem de opdracht gaf de Sociëteit van Jezus te stichten. Deze jezuïeten, zoals zij later genoemd zouden worden, vormden een nieuwe, fanatieke religieuze orde, die als een leger georganiseerd was. Vervuld van intens godsdienstig enthousiasme en uiterst streng gedisciplineerd, trokken de jezuïeten erop uit om bekeerlingen voor het katholicisme te winnen. Velen volgden de voetsporen van de ontdekkingsreizigers en bekeerden duizenden Aziaten en Amerikaanse Indianen tot het katholieke geloof. Er waren echter ook katholieken die vonden dat een Contrareformatie behoefte had aan krachtiger maatregelen dan alleen evangelisatie. In Spanje maakten fanatici, die het raditionele wapen van de Inquisitie (rechtbank van de Rooms-Katholieke Kerk) hanteerden, op genadeloze wijze jacht op protestanten die zij dan ter dood brachten. In Italië gingen zij eveneens tot het het uiterste om de nieuwe en 'gevaarlijke' kritische geest te onderdrukken.