Tijdperk van het absolutisme: Frankrijk

Rond 1500 was Frankrijk een politiek verzwakt land. Onder leiding van de kardinalen Richelieu en Mazarin, die de opstandige hugenoten weergaloos bestreden en de macht van de edellieden beknotten, brak onder de eerzuchtige koning Lodewijk XIV (zie afbeelding links) een tijdperk van welvaart en internationale prestige aan. De 'Zonnekoning' bewees met zijn absolute macht uiteindelijk zijn land geen dienst. Na hem slaagde niemand erin de oude glorie van Frankrijk te herstellen.

De macht van kardinaal Richelieu

In het begin had de dynastie der Bourbons -het belangrijkste vorstenhuis van Frankrijk- er niet bijster gunstig voorgestaan. In 1610 werd de eerste koning uit het geslacht Bourbon, Hendrik IV, door een religieus fanaticus vermoord. De nieuwe koning, Lodewijk XIII (1610-1643), was pas negen jaar oud. Het was een kritieke tijd voor Frankrijk. Onder Hendriks bewind had het land zich nog maar nauwelijks hersteld van de burgeroorlog die het had lamgelegd. De hugenoten (Franse protestanten) eisten grotere politieke vrijheid en machtige edellieden probeerden de koning voor hun eigen doeleinden te gebruiken. Eén man was echter vastbesloten om de ramp die aanstaande leek, af te wenden. Het was Armand Jean du Plessis, hertog van Richelieu, beter bekend als kardinaal Richelieu, die vanaf 1624, louter door zijn staatsmanschap en zijn politieke listen, kans zag de macht van de koning te versterken. Zijn eerste belangrijke daad was in 1628, toen hij het verzet van de opstandige hugenoten brak door de befaamde belegering van La Rochelle. Dit bolwerk van de hugenoten werd 14 maanden omsingeld, tot het zich overgaf, nadat het merendeel van de 25.000 inwoners de hongerdood was gestorven. Vervolgens lukte het hem de macht van de eerzuchtige edellieden te ondermijnen. Hij deed dit door onder andere het beheer over de binnenlandse zaken van het land in handen te geven van ambtenaren uit de middenklasse die zowel voor hun inkomen als voor hun positie van de koning afhankelijk waren. Tegelijkertijd vergrootte Richelieu de Franse invloed in het buitenland door zich met de Nederlanden en Zweden te verenigen tegen Frankrijks Europese rivalen: de Oostenrijkse Habsburgers.

De glorietijd onder Lodewijk XIV

In 1642 stierf Richelieu; binnen het jaar overleed Lodewijk XIII eveneens en zat er weer een onvolwassen jongen op de troon. Deze nieuwe koning, Lodewijk XIV (1643-1715), werd bijgestaan door kardinaal Mazarin. Hij was de zorgvuldig voor deze taak opgeleide opvolger van Richelieu en bleek een krachtig heerser te zijn. Evenals Richelieu vóór hem zorgde Mazarin ervoor dat de troon tegen politieke invloed van de adel beschermd werd. Verder volgde hij Richelieus buitenlandse politiek door zich te verenigen met andere naties tegen de Habsburgse keizers. Dit zo zorgvuldig door Richelieu en Mazarin opgezette systeem had ineen kunnen storten toen Mazarin, aan wie veel staatszaken werden overgelaten, in 1661 stierf. Nu hing het succes helemaal van de koning af. Lodewijk nam 'het beroep van koning', zoals hij het noemde, echter vol zelfvertrouwen ter hand en wist het tot ongeëvenaarde glans op te voeren. Met buitengewoon grote bekwaamheid koos hij zijn eigen politici, generaals, wetenschappers en architecten. Onder Jean Colbert, zijn minister van financiën, ging Frankrijk een nieuw tijdperk van welvaart tegemoet. De handelsmaatschappijen schoten als paddestoelen uit de grond en de textiel- en metaalindustrie bloeide als nooit tevoren. Onder de voorspoedige regering van Lodewijk XIV wekte Frankrijk de afgunst van de overige Europese vorsten op. In het bijzonder bewonderden zij de artistieke meesterwerken die Lodewijk voor zijn paleis te Versailles liet vervaardigen. De uitstraling van zijn hof bezorgde hem de bijnaam 'de Zonnekoning'.

Het einde van Frankrijks machtspositie

De regering van Lodewijk XIV had echter ook zijn grimmige kanten. In 1685 liet Lodewijk de hugenoten wreed vervolgen om de enige minderheidsgroep die zijn gezag in Frankrijk leek te bedreigen, uit te schakelen. Tegelijkertijd hief hij hoge belastingen van handel en industrie om zijn agressie-oorlogen te kunnen financieren. Tussen 1667 en 1684 kreeg Frankrijk, dank zij zijn legers, er hele provincies bij. De Franse successen lokten felle tegenstand uit. Tussen 1688 en 1697 moest het land het hoofd bieden aan de verenigde krachten van Engeland, de Republiek der Nederlanden, Zweden, Spanje, Oostenrijk en de Duitse vorsten. Nu hij zo'n schare vijanden tegenover zich kreeg, moest Lodewijk, zeer tegen zijn zin, veel van zijn pas verworven gebieden opgeven. In 1701, toen hij de Spaanse troon voor zijn kleinzoon Filips opeiste, kreeg hij met nieuwe problemen te maken. Zijn aanspraak had succes, maar hij raakte erdoor verwikkeld in een oorlog die zich tot 1714 voortsleepte en Frankrijk flink gehavend achterliet. De grenzeloze eerzucht van de koning had bewezen welke gevaren er aan de regering van een absoluut vorst verbonden waren. Lodewijk stierf in 1715. Daarna slaagde geen van zijn opvolgers of ministers er in de oude glorie te herstellen.

Dit artikel is deel 2/9 van de special Tijdperk van het Absolutisme.