Tijdperk van het absolutisme: Ontstaan van onze Republiek

Na de Middeleeuwen waren de verschillende gewesten der Nederlanden geleidelijk aan, door vorstenhuwelijken en erflatingen, met elkaar verbonden. Tijdens het bewind van Karel V wordt ons land onderdeel van het omvangrijke Heilige Roomse Rijk. Na de Tachtigjarige Oorlog verwerft ons land bij de Vrede van Munster in 1648 zijn onafhankelijkheid. Opvallend is dat juist in deze periode de Republiek haar Gouden Eeuw beleeft op het gebied van handel, cultuur en wetenschap.

De Nederlanden onder Duits gezag

In de 15e eeuw verenigde het Bourgondische Huis grote delen van de noordelijke en zuidelijke Nederlanden. Als Maria van Bourgondië in 1477 trouwt met Maximiliaan van Habsburg worden onze streken een gedeelte van het grote Heilige Roomse Rijk (waaronder Duitsland) dat onder het bewind van de Habsburgers staat. Maria van Bourgondië werd opgevolgd door haar driejarig zoontje Filips de Schone, onder regentschap van zijn vader Maximiliaan, die enkele jaren later in Duitsland tot Rooms-Koning gekozen werd. Filips huwde in 1496 de Spaanse prinses Johanna van Aragon, die later de Spaanse kroon erfde. In 1506 stierf Filips. Zijn in Gent geboren zoon Karel werd in 1515 heer der Nederlanden (geërfd van zijn vader), in 1516 koning van Spanje (geërfd van zijn moeder), en in 1519 erfde hij van zijn grootvader Maximiliaan de Habsburgse bezittingen in Duitsland en Oostenrijk, en werd hij tot keizer van het Heilige Roomse Rijk gekozen. Zo was dus een groot deel van Europa in één Habsburgse hand verenigd. Daarbij hoorden ook nog de Spaanse koloniën in Amerika en Azië.

De Nederlanden onder Spaans gezag

Er was nog wel Bourgondische invloed in verschillende Nederlandse gewesten, maar Karel V gaf aan dit gebied zijn eigen onmiskenbare stempel. Hij reorganiseerde de staatsinstellingen en stelde een centraal bestuur in, dat bestond uit een landvoogd(es) -van 1518 tot 1530 was dat Margaretha van Savoye, van 1531 tot 1555 zijn zus Maria- bijgestaan door een Raad van State, een Geheime Raad en een Raad van Financiën. De belangrijkste ontwikkeling in deze jaren was de opkomst van het protestantisme. De misstanden in de rooms-katholieke kerk (voornamelijk het machtsmisbruik) en de sociale onrust hielpen mee deze nieuwe geloofsleer te verbreiden. Maar Karel V was, zoals we zagen, een energiek verdediger van het roomse geloof en een streng vervolger van alle 'ketterij', ook al omdat dat hem hier goed van pas kwam.

Tegen deze achtergrond moeten wij de groeiende ontevredenheid zien die zal leiden tot een grootscheepse opstand van de Nederlanden tegen het Spaanse regime. De onafhankelijk ingestelde Nederlanders vonden dat zij teveel belastingen moesten betalen, en zij eisten de vrijheid om het nieuwe geloof aan te nemen. Het was de opvolger van Karel V, zijn zoon Filips II (1555-1598), die zonder het te willen de vlam van de opstand deed oplaaien. Hij zette het beleid van zijn vader voort, maar hij was een fantasielozer en minder soepel man. Bovendien wilde hij alles zelf doen en delegeerde hij te weinig bevoegdheden aan zijn landvoogdes. Vanaf 1559 was dit zijn halfzuster Margaretha van Parma.

Volksopstand tegen het Spaanse gezag

De hoge edelen, waaronder Willem van Oranje (zie afbeelding inleiding), waren de eersten die tegen Filips' regering in verzet kwamen. Zij vonden dat zij te veel buiten de staatszaken gehouden werden. De centralisatie van het bestuur en de maatregelen tegen de Kerkhervorming deden eveneens de traditionele invloed van de adel afnemen. In 1566 werd door de lage adel een smeekschrift aangeboden aan de landvoogdes dat onder andere stopzetting van de godsdienstvervolgingen vroeg. In 1567 werden echter nieuwe strenge maatregelen afgekondigd, die het begin van de opstand vormden. De toestand in de Zeventien Provinciën was nu zo precair geworden dat Filips een nieuwe landvoogd stuurde, de hertog van Alva. Deze liet de graven van Egmond en Hoorne, twee hooggeplaatste aanvoerders van de rebellie, terechtstellen en confisceerde het bezit van Willem van Oranje, die naar Duitsland was uitgeweken. De rebellen, 'geuzen' genoemd (naar het Franse scheldwoord 'gueux'=bedelaars) zetten hun guerilla te land en op het water voort. De strenge maatregelen van Alva -instelling van de beruchte Raad van Beroerten, de zogenaamde Bloedraad, die doodvonnissen uitsprak; hoge belastingen, o.a. de tiende penning (10% omzetbelasting)- verscherpten de tegenstellingen.

De Slag bij Heiligerlee in 1568 was de eerste overwinning van de troepen van Willem van Oranje op die van Alva en wordt gezien als het begin van de Tachtigjarige Oorlog. In 1572 veroverden de geuzen Den Briel, Vlissingen en Veere. Ook staken zij de dijken door teneinde het laaggelegen land onder water te zetten en de vijand tegen te houden. De rebellie was inmiddels een volksopstand geworden die zich snel over Holland verbreidde. Haarlem, één van de belangrijkste steden, viel echter na een afschuwelijk beleg in 1573 weer in handen van de Spanjaarden. Willem van Oranje was inmiddels tot stadhouder (verbastering van het Duitse 'Statthalter'=plaatsvervanger) uitgeroepen.

De Tachtigjarige Oorlog

Hoewel alle Zeventien Provinciën hetzelfde verlangen koesterden om zich van Spanje los te maken, bleven zij verdeeld door de godsdienstconflicten. In het katholieke zuiden -het huidige België- was de leider van de opstand, Willem van Oranje, minder populair, en men was bereid in 1579 opnieuw een eed van trouw aan Spanje te zweren in de Unie van Atrecht (Arras). Niettemin hadden de opstandelingen toen vele steden effectief in handen. De noordelijke provincies verenigden zich ook in 1579: in de Unie van Utrecht verklaarden ze zich onafhankelijk van Spanje als de 'Zeven Provinciën' of Republiek der Verenigde Nederlanden. De zeven gewesten die toetraden tot de Republiek waren Friesland, Gelre, Holland, Overijssel, Stad en Lande (Groningen), Utrecht en Zeeland (Drenthe was geen zelfstandig gewest). Deze gewesten vervolgden de strijd, meestal aangevoerd door de provincie Holland. Alva was in 1573 vertrokken en opgevolgd door zwakke landvoogden. In 1578 werd echter de hertog van Parma aangesteld, die erin slaagde een deel van het opstandig gebied terug te winnen. Het was ook een slag toen Willem van Oranje, die door Filips vogelvrij was verklaard, in 1584 in Delft vermoord werd door Bathasar Gerards. De jonge republiek kreeg steun van Engeland en dit bracht Filips tot een noodlottig besluit. Hij wilde met een machtige vloot, de Armada, een invasie in Engeland bewerkstelligen. De totale verwoesting van deze 'onoverwinnelijke' vloot in 1588 werd een keerpunt in de geschiedenis van de Nederlanden. De macht van Spanje was gebroken en hoewel de Spaanse legers nog wel successen boekten, was het tij nu toch gekeerd ten gunste van de Republiek; in 1648 zou bij de Vrede van Munster de onafhankelijkheid van de Nederlanden officieel worden erkend.

De Gouden Eeuw

Hun feitelijke onafhankeljkheid maakte de Nederlanders in de 17e eeuw welvarend. Handelscompagnieën (VOC, WIC) werden gesticht om handel te drijven met Oost- en West-Indië en met de Oostzeegebieden. Degenen die hier geld in gestoken hadden verdienden fortuinen. De Republiek behoorde volgens huidige begrippen tot de grote mogendheden met een enorme vloot van duizenden schepen. Onder leiding van admiraal Michiel de Ruyter werden de Engelsen in drie zeeoorlogen verslagen met als legendarisch hoogtepunt de Tocht naar Chatham in 1667. De kunsten bloeiden als nooit tevoren, waaronder vooral de schilderkunst (Rembrandt, Vermeer, Frans Hals) en de literatuur (Joost van den Vondel, Bredero en P.C. Hooft). Op wetenschappelijk terrein kwamen er mannen van naam als Hugo de Groot (internationaal recht), Christaan Huygens (uitvinder slingeruurwerk) en Spinoza (filosofie); waterbouwkundigen als Simon Stevin en Jan Leeghwater (polders) maakten naam evenals Jacob van Campen als architect. Historisch gezien begon de Gouden Eeuw met de oprichting van de VOC (Verenigde Oostindische Compagnie) in 1602 en eindigde het in 1672, bekend als het Rampjaar, waarin ons land wordt aangevallen door Frankrijk, Engeland en de keurvorstendommen Munster en Keulen.

Einde van de glorietijd

Om twee belangrijke redenen waren de dagen van macht, rijkdom en aanzien al gauw geteld. Ten eerste moesten de Nederlanders geldverslindende oorlogen voeren tegen de Engelsen, Fransen, Portugezen en Zweden om hun overzeese handel te beschermen. Ten tweede begonnen de machtige koopmansfamilies en de adel persoonlijk gewin boven nationaal belang te stellen. Na 1700 begon de kortstondige glorie van de Republiek te tanen. De stadhouders Willem II en Willem III beijverden zich voor het behoud van de eenheid, maar als de regentenfamilies de macht in handen hebben (tijdens het zogenaamde stadhouderloos tijdperk van 1650-1672 en 1702-1747), gaat eigen belang voor algemeen belang. In 1747 werd prins Willem IV erfstadhouder van alle provincies; hij regeerde min of meer als koning over de Republiek. De Franse Revolutie zou tegen het eind van de 18e eeuw een eind maken aan het bestuur van de stadhouders. Na de Franse bezetting (1795-1813) keerde de prins van Oranje terug als soeverein vorst; in 1815 werd hij koning Willem I.