Tijdperk van het absolutisme: De Ottomaanse expansie

De val van Constantinopel in 1453 betekent het einde van het Oost-Romeinse rijk. Er ontstaat een Aziatisch-Turkse grote mogendheid die Europa bedreigt: het Osmaanse rijk, genoemd naar de stichter, Osman I. Vooral onder leiding van de autocratische sultans Selim I en Suleyman de Grote breidt het rijk zich uit in Zuidoost-Europa, omdat de kracht van de goed getrainde legers wordt onderschat door de Europese vorsten. Na het afslaan van de aanval op Wenen in 1683 begint het verval van het rijk.

Het terreurbewind van Selim I

Na de val van Constantinopel in 1453 wordt de stad de hoofdstad van het nieuwe rijk in opkomst. Mohammed II (of Mehmed II) bleef het Ottomaanse rijk uitbreiden. Hij vernietigde Bosnië, nam Herzegovina in, maakte vazalstaten van Wallachije (Zuid-Roemenië) en de Krim en onderwierp tenslotte Albanië, dat de Turken vele jaren getrotseerd had. Op zee vocht de Ottomaanse vloot tegen Venetië en joeg Zuid-Italië schrik aan door plotseling Otranto aan te vallen. Bayazid II (1481-1512) was wat vreedzamer ingesteld en voerde maar af en toe oorlog. Dat beviel zijn krijgslustige zoon Selim helemaal niet en hij liet zijn vader uiteindelijk afzetten. Selim I (1512-1520), bekend als 'de Verschrikkelijke', was een medogenloos krijgsman en een absoluut heerser en despoot. Desondanks stelde hij oprecht belang in de wetenschap.

Selim I hield er grimmige gewoontes op na. Niet alleen liet hij op staande voet familieleden die mogelijk aanspraak op de troon konden maken terechtstellen, een lot dat twee oudere broers en acht neven ondergingen, maar datzelfde lot trof ook alle regeringsfunctionarissen die zijn ongenoegen opwekten. Gedurende zijn heerschappij werden de Perzen uit Oost-Anatolië verdreven, de Mamelukken in Syrië verslagen en Egypte geannexeerd. Alleen al bij het noemen van Selims naam liepen de Europeanen de rillingen over de rug. Zijn dood werd met een zucht van verlichting begroet. Men hoopte dat de woorden van een schrijver uit die tijd die de nieuwe sultan, Süleyman (1520-1566) beschreef als 'het zachte lam dat de woeste leeuw opvolgde' bewaarheid zou worden. Uit de gebeurtenissen die hierop volgen zou al gauw blijken dat dit slechts een wensdroom was geweest.

De organisatie van het Turkse leger

De tijd werkte in het voordeel van de Ottomaanse expansie. De grote Europese machten waren eerst geneigd het 'Turkse gevaar' te onderschatten. Zij hadden het veel te druk met hun religieuze en politieke conflicten om meteen handelend op te treden toen in Constantinopel de grote bronzen oorlogsgong werd geluid en het dreigement werkelijkheid was geworden. Maar al spoedig bleken de vreselijke macht en de efficiëntie van het Turkse leger. Het was dan ook inderdaad de onverbiddelijke vechtmachine van die tijd: uiterst gedisciplineerd, goed georganiseerd en uitstekend uitgerust. De Turkse artillerie was de beste ter wereld: de soldaten en de belegeringsmiddelen waren ongeëvenaard. De akinji, woeste horden Tartaren die als lichte cavalerie (ruiters) vóór het hoofdleger uit reden, waren al angstaanjagend genoeg. Nog veel gevaarlijker echter waren de janitsaren. Dit keurkorps, dat zich met hart en ziel inzette, was het produkt van zorgvuldige rekrutering en strikte scholing. De rekruten werden gekozen uit de devshirmé, het aantal kinderen dat jaarlijks gevorderd werd. Hierdoor werden niet-islamitische jongens aan hun familie onttrokken om getraind te worden in dienst van de sultan. Sommigen moesten in het paleis of de regeringsdepartementen werken, anderen werden opgeleid tot janitsaren. Sommige ouders betreurden het verlies van hun zonen, maar anderen wilden juist graag dat hun jongens opgeëist werden, omdat zij wisten dat de hoogste posten van het rijk open stonden voor degenen die als 'gevorderd kind' hun carrière begonnen waren.

De Ottomaanse expansie onder Suleyman I

In 1521 nam Suleyman de Grote of 'de Schitterende' zoals hij werd genoemd (zie foto inleiding), Belgrado, de versterkte stad aan de Donau die de weg naar de Hongaarse laagvlakte bewaakte, in. In 1522 veroverde hij Rhodos op de Johannieter Ridders. In 1526 vernietigde hij het hele Hongaarse leger tijdens de bloedige slag bij Mohács. Drie jaar later werd Wenen zelfs 24 dagen belegerd vóór Suleyman gedwongen werd zich terug te trekken. Dit was zijn eerste tegenslag. In het oosten bezetten zijn legers Tabriz en namen Bagdad in (1524). In 1538 werd Jemen ingenomen en de Turkse oorlogsschepen boekten plaatselijke successen aan de kust van India. In de Middellandse Zee was zijn vloot al gauw oppermachtig. De verenigde vloot van Spanje, Venetië en de Pauselijke Staat, samengebracht door de Habsburgse keizer Karel V, werd verslagen in de slag bij het Griekse Prevesa. In 1541 werd Hongarije geheel onderworpen aan Suleymans expansiedrift. In 1566 stierf hij in de oorlog tegen Oostenrijk. Zijn dood werd 46 dagen geheim gehouden, zodat zijn zoon Selim II de troon krachtig in bezit kon nemen. Doordat de Ottomanen het oosten van de Middellandse Zee in bezit hadden, beheersten zij doorvoerhandel tussen Europa en Azië. De Europese kolonisatie van andere delen van de wereld droeg bij aan het verval van het Ottomaanse Rijk. De handel verschoof naar West-Europese havens.

Het verval van het Ottomaanse rijk

Als echt keerpunt van de Ottomaanse expansiedrift wordt gezien het afslaan van de Turkse aanval op Wenen in 1683. De stad zou zijn gevallen als Polen niet tijdig te hulp was gekomen. Het leger van koning Jan Sobieski verdreef de Turken. Vele van de latere sultans die aan de macht kwamen waren zwak. Overal heerste onverschilligheid en corruptie in het rijk. Het leger werd verwaarloosd en men had totaal geen belangstelling voor de nieuwe technieken van de Europeanen. De eens zo trotse janitsaren bekommerden zich alleen om het handhaven van hun eigen macht. In de 18e en 19e eeuw was het Ottomaanse Rijk voortdurend het slachtoffer van de Russische expansie. Die werd tot staan gebracht tijdens de Krimoorlog (1854-1856), waarin Turkije werd gesteund door o.a. Engeland en Frankrijk, die beducht waren voor de Russische invloed in het Middellandse Zeegebied. De uiteindelijke ineenstorting van het rijk kwam door de Eerste Wereldoorlog, toen Turkije de kant van Duitsland koos. Het was ten slotte de jonge officier Mustafa Kemal, die later als Atatürk door zijn volk vereerd zou worden. Hij riep in 1923 de republiek uit en leidde Turkije, dat hij zonder tegenspraak te dulden tot een Westers land maakte.

Dit artikel is deel 5/9 van de special Tijdperk van het Absolutisme.