Tijdperk van het absolutisme: De wetenschap

Vóór de Renaissance hielden de Europese geleerden zich hoofdzakelijk bezig met het bestuderen van de klassieke theorieën over het heelal, zonder zich met de praktische toepassing te bemoeien. De praktijkkennis was beperkt tot de gilden, waarvan de ambachtslieden geen boeken lazen of gegevens vastlegden. Aan deze scheiding van theorie en praktijk kwam in de 16e eeuw een einde, toen de mens zich in de werking van het heelal begon te verdiepen met Galilei als eerste grote natuurkundige.

Ontwikkelingen in de astronomie

Alleeen al de noodzaak om bij ontdekkingsreizen over betere navigatiemiddelen te beschikken was een aansporing tot technische vooruitgang. Omdat waarneming van de hemellichamen voor de navigatie nodig was , lieten de geleerden hun boeken in de steek om zich aan daadwerkelijke waarnemingen en berekeningen van het heelal te wijden. Dit betekende dat er nieuwe instrumenten gemaakt moesten worden. Inmiddels gingen de zeelieden die deze instrumenten gebruikten, ertoe over hun eigen waarnemingen te noteren en hun positie te berekenen door de zon en de sterren te 'schieten'. De geleerden werden het oneens over de precieze aard van de sterrren en hun bewegingen. De algemene opvatting, gesteund door de (rooms-katholieke) Kerk, was dat de zon en de planeten om de aarde draaiden (zie afbeedling inleiding). Dit denkbeeld werd echter aangevochten door Nicolaas Copernicus (1473-1543). De ideeën van deze Poolse astronoom werden later gesteund door de Italiaan Galileo Galilei. Door waarneming van de hemel door eigengemaakte telescopen had Galilei ontdekt dat er vier manen om de planeet Jupiter cirkelden. Zijn verdere studies overtuigden hem dat de aarde helemaal niet het middelpunt van het heelal was. Galilei is de grootste figuur van zijn tijd en wordt nu algemeen erkend als de eerste echte natuurkundige ter wereld. Door experimenten kwam hij tot een theorie die van toepassing is op de baan van alle aardse projectielen. Tegenwoordig wordt deze theorie nog altijd gebruikt in de ballistiek, de wetenschap van de beweging en gedrag van (afgeschoten) projectielen.

Natuurkundige ontwikkelingen

Galilei's werkwijze -waarneming, hypothese, experiment en conclusie- werd de sleutel voor alle latere wetenschappelijke ontdekkingen. Galilei's experimenten werden door de Engelse natuurkundige Isaac Newton nog verder uitgewerkt. Hij formuleerde de wet van de zwaartekracht en verklaarde hierdoor waarom projectielen en andere voorwerpen de neiging vertonen te vallen, en waarom de planeten in hun baan om de zon blijven. De astronomie was maar één van de vele gebieden van onderzoek van de natuur- en wiskundigen van het Europa van die tijd. Zelfs nog vóór Newton had in Frankrijk René Descartes de meetkunde al verder gevoerd dan de grenzen die er eens door Euclides in de 3e eeuw v. Chr. aan gesteld waren. De Duitser Leibnitz en Newton komt de eer toe rekenkundige systemen uitgevonden te hebben waardoor het mogelijk werd problemen die tot dat moment bijna onoplosbaar hadden geleken op te lossen. Zij ontdekten de infinitesimaalrekening (een verzamelterm voor differentiaalrekening en integraalrekening).

Overige wetenschappelijke ontdekkingen

Het leven werd nu ook onder de loep genomen. Men maakte zelfs kaarten van het menselijk lichaam. In Brussel zorgde Vesalius voor een revolutie op het gebied van de anatomie. In Engeland ontdekte William Harvey in 1628 het geheim van de bloedsomloop. In Zwitserland ging Paracelsus van de stelling uit dat de chemicaliën in medicijnen in relatie dienden te staan tot de chemische samenstelling van het lichaam zelf. De meeste van deze ontdekkingen waren niet mogelijk geweest als er niet een heel arsenaal nieuwe instrumenten had bestaan om de mens te helpen de natuur nauwkeuriger waar te nemen. De telescopen van Galilei zijn daar maar één voorbeeld van. Andere voorbeelden zijn: de thermometer -eveneens door hem ontwikkeld- de barometer, de luchtpomp, de microscoop, de theodoliet (instrument uit de landmeetkunde), het door de Nederlander Christiaan Huygens ontwikkelde slingeruurwerk en de kaartprojectie van de Vlaming Mercator, om nog maar te zwijgen over wiskundige hulpmiddelen als de logaritmentafel en het decimale stelsel.

Reactie van de Kerk

De rooms-katholieke Kerk deed erg haar best om vele ontdekkingen die leken in te druisen tegen haar eigen denkbeelden over de aard van het heelal te onderdrukken. Sommige pioniers zagen hun boeken verbrand, werden verbannen of daadwerkelijk vervolgd. Galilei bijvoorbeeld werd tot twee keer toe ondervraagd door de Inquisitie over zijn publicaties dat de zon het middelpunt is van ons zonnestelsel (het heliocentrische model) en niet de aarde (het geocentrisceh model waar de Kerk zich aan vasthield). Uiteindelijk wordt hij op zijn oude dag tot levenslang huisarrest veroordeeld. Hij schijnt op het vonnis gereageerd te hebben met befaamde de woorden: "En toch beweegt zij!"; namelijk de aarde om de zon. Dat Copernicus door zijn ontwikkelde theorie niet in de problemen kwam, had te maken met het feit dat hij in zijn tijd niet serieus werd genomen.