De Franse Revolutie: Van monarchie naar republiek

Toen Lodewijk XVI in 1744 op de Franse troon kwam, stond hij voor problemen waartegen deze zwakke, zij het goed bedoelende, man niet opgewassen was. Zijn voorganger, de genotzuchtige en oppervlakkige Lodewijk XV, had het land in de schulden gestoken door zijn geldverslindende oorlogen en buitensporige levenswijze. Ondertussen begonnen de denkbeelden van de Verlichting terrein te winnen en de gewone man werd steeds rustelozer onder het onrechtvaardige belastingstelsel.

Aanloop tot de volksopstand

De minister van Financiën onder Lodewijk XVI, Turgot probeerde orde in de financiële chaos te scheppen, maar zijn pogingen om hervormingen in te voeren, bezorgden hem alleen maar vijanden onder de betere klassen. Deze groepen zorgden in 1776 voor het ontslag van Turgot. Zijn opvolger, de bankier Necker, zag al evenmin kans de koning ervan te overtuigen dat het belastingstelsel oneerlijk was ten opzichte van het arme deel van de bevolking en nam ontslag in 1781. Mensen vonden het oneerlijk dat alleen de boeren, arbeiders en armen belasting moest betalen. Ze vonden het ook oneerlijk dat deze zogenoemde 'derde stand' 10% van het loon aan de (rooms-katholieke) Kerk af moest staan en alleen zij moesten betalen en dat zij eigenlijk amper rechten hadden. Tegen de tijd dat Frankrijk Amerika door de Vrijheidsoorlog had heengeholpen, was de schatkist leeg. In wanhoop haalde Lodewijk Necker terug en riep op zijn advies de Staten-Generaal bijeen om nieuwe belastingen te laten goedkeuren. Dit parlement, dat de drie bevolkingsgroepen vertegenwoordigde (de adel, geestelijkheid en de 'derde stand'), had voor het laatst in 1614 vergaderd. Sindsdien hadden de Franse vorsten als absolute despoten geregeerd. De volksvertegenwoordiging zou de nieuwe belastingwetten moeten goedkeuren op 5 mei 1879. Maar de derde stand trok zich terug en riep zichzelf uit tot de enige echte 'Nationale Vergadering' (Assemblée Nationale). Men kwam bijeen op een kaatsbaan in de buurt, toen koning Lodewijk de vergaderzaal liet sluiten. Daar werd op 20 juni 1789 de beroemde 'eed van de kaatsbaan' afgelegd, waarbij gezworen werd niet eerder uit elkaar te gaan vóór Frankrijk een grondwet had. Adel en geestelijkheid sloten zich aan bij Assemblée Nationale. De koning beantwoordde dit door militaire troepen in Versailles in staat van paraatheid te brengen. Aangezet door zijn hofhouding en zijn frivole, spilzieke vrouw, Marie-Antoinette, die gehaat werd door het volk, ontsloeg hij ook nog de populaire Necker.

De bestorming van de Bastille

Het volk van Parijs, waarvan het aantal nog versterkt was door half verhongerde boeren als gevolg van slechte oogsten, reageerde hierop door op 14 juli 1789 de Bastille te bestormen. Dit was een beruchte gevangenis in de hoofdstad en een symbool van de koninklijke onderdrukking. Deze bestorming werd hèt symbool van de revolutionaire gebeurtenissen. Een maand later drongen de Parijzenaars in zwermen in het paleis van Versailles door en dwongen de koning en zijn gezin terug te keren naar Parijs. In de Nationale Vergadering vorderden de hervormingsvoorstellen gestaag. De beroemde Verklaring van de Rechten van de Mens, op 27 augustus 1789, stelde dat alle mensen vrij en met gelijke rechten geboren zijn. Een bekende leus werd: 'Liberté, égalité et fraternité!' ('Vrijheid, gelijkheid en broederschap!'). Feodale privileges werden afgeschaft, de macht van de Kerk gebroken en de kerkelijke bezittingen in beslag genomen. Een nieuwe grondwet werd afgekondigd, die van Frankrijk een constitutionele monarchie maakte, met een wetgevende macht van één voksvertegenwoordigend orgaan, de Nationale Vergadering. Hier vormden zich drie groepen: de aristocraten, die de bevoorrechte adel vertegenwoordigden; de democraten of Jacobijnen, die algemeen kiesrecht (voor mannen) eisten, onder leiding van Maximilien Robespierre (zie afbeelding inleiding), en de monarchisten die de koning bleven steunen, maar wel de hervormingen accepteerden.

Frankrijk: van monarchie naar republiek

Ondertussen spande Lodewijk samen met Franse edellieden die naar het buitenland waren gevlucht (de émigrés). Hij was zo dom om te proberen met zijn gezin te vluchten, maar hij werd aangehouden te Varennes en naar Parijs teruggebracht. Toen Frankrijk Oostenrijk de oorlog verklaarde (april 1792) wegens het ondersteunen van de émigrés, was de kloof tussen de koning en het volk praktisch compleet. In september 1792 riep men in Frankrijk de republiek uit. Ruim 12.000 koningsgezinden werden vermoord (de septembermoorden). Lodewijk stierf op 21 januari 1793 onder de guillotine. Koningin Marie-Antoinette deelde zijn lot enkele maanden later. De Europese regeringen waren vol afgrijzen hierover en bijna alle landen namen nu de wapens op tegen Frankrijk. Deze coalitie tegen Frankrijk bestond voornamelijk uit Oostenrijk, Pruisen, de Nederlandse republiek, Groot-Brittannië, Spanje en Portugal. In deze wanhopige toestand triomfeerden de extremisten in de Nationale Vergadering, die bijeen was om een republikeinse grondwet voor te bereiden. Een comité van openbare veiligheid dat werd gevormd onder leiding van Robespierre was almachtig gedurende deze periode die bekend staat als 'het schrikbewind'. Door het hele land werden mensen opgepakt, als verraders veroordeeld (vaak op minimale aanwijzingen) en weggevoerd om terechtgesteld te worden. In totaal werden ±30.000 mensen tot de guillotine ('het nationale scheermes') veroordeeld. Daaronder behoorde zelfs Robespierres geestverwant en grote revolutionaire leider Danton.

Toen de burgerlegers van Frankrijk nieuwe overwinningen behaalden op de coalitie kwam er een einde aan deze vreselijke periode in de revolutie. Op 27 juli 1794 namen de gematigden het bewind over. Robespierre, die geprobeerd had dictator te worden, ging kwam zelf onder de guillotine. Achteraf gezien was Robespierre zijn tijd ver vooruit door als eerste te pleiten voor een algemeen kiesrecht voor mannen, en voor een progressief belastingsstelsel. Hij heeft met zijn terreurbewind weliswaar te veel persoonlijke vijanden gemaakt, maar zijn bewind heeft wel effect gehad. De republiek zat in 1794 uiteindelijk stevig in het zadel. Van 1795 tot 1799 werd het land bestuurd door een vijfmanschap van burgers, bekend als het Directoire. Dat zij aan de macht kwamen was gedeeltelijk te danken aan een jonge artillerie-officier. Zijn naam was Napoleon Bonaparte.