De Franse Revolutie: De opkomst van Napoleon

Het had weinig gescheeld of Napoleon Bonaparte was Italiaan geweest. Toevallig werd Corsica slechts één jaar voor hij er geboren werd Frans bezit. Daarom werd hij in Frankrijk opgeleid en uiteindelijk officier in het Franse leger. In 1793 onderscheidde hij zich als aanvoerder van de artillerie bij het heroveren van Toulon op de Engelsen. Twee jaar later hielp hij het nieuwe bewind in het zadel en kreeg het commando over het Franse leger en behaalde successen in Italië en Egypte.

De veldtochten van Napoleon

Frankrijk was in oorlog met zowel Oostenrijk als Pruisen, waarvan de heersers Lodewijk XVI op de Franse troon wilden houden. Toen Lodewijk was terechtgesteld, werden Oostenrijk en Pruisen versterkt door een coalitie van Europese naties, vastbesloten om een eind te maken aan de Franse Revolutie. De Franse revolutionaire legers, hierdoor niet uit het veld geslagen, demonstreerden echter in deze (later zogenoemde) Eerste Coalitie Oorlog een opmerkelijke kracht. Zij slaagden er niet alleen in de indringers van het Franse grondgebied te verdrijven, maar wisten ook nog nieuwe gebieden te veroveren. Onder al deze aanvallen begon de coalitie uiteen te vallen.

In Italië behaalde Napoleon Bonaparte een aantal verbluffende overwinningen op de Oostenrijkers. In deze periode (1796-1797) lukte het zijn leger heel Noord-Italië onder Frans gezag te brengen, ondanks het feit dat zijn manschappen slecht gekleed en gevoed waren. Ook de discipline was ver te zoeken: de strijdkrachten trokken plunderend door de veroverde gebieden en bereikten zo de pauselijke staten in midden-Italië. Het bewind in Parijs beïnvloedde het volk en de pers door alleen Napoleons triomfen te roemen. De militaire bekwaamheid van de beginnende veldheer is mateloos overdreven en sterk geromantiseerd. Deze propaganda keerde zich uiteindelijk ongewild tegen het Directoire zelf. Toen Napoleon naar Parijs terugkeerde was hij zó populair bij het volk én bij het leger dat het bewind hem begon te vrezen. Vastbesloten hem het land uit te krijgen, moedigden zij hem aan om een veldtocht in Egypte te ondernemen om de invloed van de Britten, coalitiegenoten tegen de Fransen, in het Midden-Oosten te vernietigen.

Egypte, dat in naam een Turkse provincie was, werd in werkelijkheid geregeerd door de gedegenereerde Mamelukken. Toen Napoleon arriveerde nam zijn leger Alexandrië in, hakte hij de slecht uitgeruste Mamelukken in de pan in de Slag bij de Pyramiden (1798) en veroverde Caïro. Een Britse vloot, onder leiding van Horatio Nelson, verraste en versloeg echter de in de Baai van Aboukir voor anker liggende Franse vloot. Niettemin slaagde Napoleon erin een groot gedeelte van Palestina en Syrië onder de voet te lopen. Toen hij opnieuw door de Britten tot staan werd gebracht bij Acco (nu: Noord-Israël), keerde Napoleon terug naar Egypte, waaruit hij in 1799 de Turken verdreef. Deze overwinning vergoedde enigzins de omstandigheid dat het Franse leger in feite in het Midden-Oosten geïsoleerd was. De expeditie had militair geen nut, maar een groep Franse wetenschappers die was meegereisd, ontdekte de Steen van Rosetta, waarmee de hiërogliefen eindelijk ontcijferd konden worden.

Napoleon aan de macht

Napoleon zelf was niet van plan om in Egypte te blijven. Het was hem ter ore gekomen dat het Franse volk ontevreden was over de regering van het Directoire. Het vijfmanschap had getoond zwak en corrupt te zijn. Ook viel tussen 1797 en 1799 het Directoire steeds meer in onmin uiteen, terwijl op het platteland de anarchie en de hongersnood steeds verder om zich heen grepen. Militaire nederlagen in de zomer van 1799 tijdens de Tweede Coalitie Oorlog deden het gewonnen terrein weer verloren gaan. Het regerend vijfmanschap had niets tot weinig toegevoegd aan de verworvenheden van de Revolutie. Napoleon haastte zich terug naar Parijs, waar hij door het volk wild enthousiast werd ontvangen. Voordeel trekkend uit de steun van datzelfde volk voerde hij op 9 november 1799 een staatsgreep uit en stelde een volkomen nieuw regime in, met drie consuls aan het hoofd. Hijzelf benoemde zich tot eerste consul en was in feite alleenheerser.

Frankrijks militaire overmacht

Inmiddels deden Napoleons militaire successen in Europa de wereld versteld staan. Hoewel de Europese naties een Tweede Coalitie hadden gesloten, behaalden de Franse legers de ene na de andere overwinning. De belangrijkste hiervan was de nederlaag die de Oostenrijkers in 1800 bij Marengo (Noord-Italië) werd toegebracht, nadat Napoleons troepen de Alpen waren overgetrokken, waarbij zij ongeveer 190 km. in 16 dagen hadden afgelegd. Hoewel de veldslag ternauwernood door de Fransen werd gewonnen, presenteerde Napoleon het als een verpletterende overwinning. In werkelijkheid was het generaal Moreau die met de Slag bij Hohenlinden op 3 december 1800 de doorslaggevende overwinning op Oostenrijk behaalde. Verdere Franse overwinningen dwongen Oostenrijk in 1801 te Lunéville een vredesverdrag te tekenen. De Tweede Coalitie viel uiteen en in 1802 tekende Engeland te Amiens eveneens een vredesverdrag met Franrkijk.

Keizer der Fransen

In de volgende vijf jaar gebruikte Napoleon zijn macht om ingrijpende veranderingen door te voeren. Hij centraliseerde de regering en stelde in het Concordaat van 1801 de relatie tussen Kerk en Staat vast. Het kwam hierop neer dat de spanningen tussen de paus en de Franse koningen over o.a. bisschopsbenoemingen (sinds de 15e eeuw) werden opgelost. Hij stichtte verder de Bank van Frankrijk, bevorderde de industrie, liet wegen en kanalen aanleggen en zette een scholenstelsel op. Wat nog het allerbelangrijkste was: hij formuleerde de beroemde Code Napoléon, waarin de Franse wetgeving zodanig herzien en gesystematiseerd werd dat alle mensen voor de wet gelijkgesteld werden. Dit systeem werd later in veel andere Europese landen ingevoerd. Datzelfde jaar had het Franse volk Napoleon voor de duur van zijn leven tot eerste consul gekozen. Hij breidde zijn autoriteit uit en op 2 december 1804 kroonde hij zich in de Notre Dame, in aanwezigheid van de paus, tot keizer der Fransen en zijn vrouw, Joséphine de Beauharnais tot keizerin.