De Franse Revolutie: De Napoleontische oorlogen

Napoleon Bonaparte heeft eens gezegd: 'als ik een lege troon zie, voel ik de drang erop plaats te nemen'. Zijn persoonlijke eerzucht en tomeloze energie stonden hem niet toe te rusten. Bovendien voelde hij zich niet veilig zolang hij wist dat Engeland argwanend en vijandig tegenover hem stond. Ondanks de vredesverdragen van Lunéville en Amiens, met respectievelijk Oostenrijk en Engeland, begon hij nieuwe oorlogen voor te bereiden.

Napoleons macht op een hoogtepunt

In 1803 verklaarde Engeland, verontrust over Napoleons toenemende macht, de oorlog aan Frankrijk, en in 1805 werd een nieuwe Europese coalitie gevormd tegen de Fransen. Napoleons plannen voor een invasie in Engel and werden verijdeld toen admiraal Nelson in datzelfde jaar de verenigde Franse en Spaanse vloot bij Trafalgar (Spaanse zuidkust) versloeg. Op het vasteland van Europa heerste Napoleon echter door een aantal briljante veldtochten over een enorm gebied dat zich uitstrekte van Wenen tot de Atlantische Oceaan. Zijn beroemdste overwinningen (waarbij hij de Oostenrijkers, Pruisen en Rusland, hetzij afzonderlijk of tezamen versloeg) waren bij Ulm, Jena/Auerstedt (Dld.), Austerlitz (Tsjechië), Wagram (Oostenrijk) en Friedland (Kaliningrad). In 1807 waren Oostenrijk, Pruisen en Rusland gedwongen vrede te sluiten. Napoleon ging er nu toe over om zijn broers en zijn generaals op de tronen in Europa te zetten. Lodewijk Napoleon kwam zodoende in Nederland terecht. Zelf werd hij koning van Italië. In 1810 scheidde hij van Joséphine; zij kon hem geen erfgenamen schenken. Hij trouwde met Marie Louise, de dochter van de Oostenrijkse keizer.

Napoleons militaire en economische strategie

Eén van de voornaamste redenen voor het succes van Napoleon was zijn briljante strategie. Een andere reden was de grote omvang en kracht van zijn legers. Tenslotte was de loyaliteit en de geestdrift waartoe hij zijn troepen wist te inspireren. Evenals hun aanvoerder beschouwden zij zich als redders van Europa. Waar de legers van Napoleon ook heengingen, werd de slavernij afgeschaft, werden burgerrechten ingesteld en werden socialere wetten ingevoerd. Landen onder de Franse heerschappij ondervonden echter niet alleen voordelen, maar ook lasten. De onderworpen volkeren moesten Napoleon van troepen voorzien voor zijn aanhoudende oorlogen: zij dienden zware belastingen op te brengen en Franse goederen te kopen. Kritiek op de Franse keizer betekende de doodstraf. Ook mochten zij geen handel met aartsvijand Engeland drijven.

Het Continentale Stelsel

Napoleon voerde in 1807 het zogenaamde Continentale Stelsel in, waarbij alle Britse produkten op het Europese continent werden verboden. De bedoeling was om zo de economie van de Britten te ontwrichten. Het embargo duurde van 1806 tot 1814. Daartoe werden alle Europese havens voor de Britse handel afgesloten in een poging Frankrijks laatste Europese vijand op de knieën te krijgen. Niettemin verzekerde de Engelse vloot onder admiraal Nelson, door de Deense vloot in Kopenhagen in beslag te nemen, zich een toegang tot de Oostzee. De blokkade toonde verder tekenen van verbrokkeling in de coalitie tegen Napoleon toen Spanje en Portugal weigerden er nog langer aan mee te werken. In de nu volgende oorlog op het Iberisch schiereiland (1808-1814) snelde Engeland hen te hulp. Een klein Engels leger, onder aanvoering van de hertog van Wellington, dreef de Fransen tenslotte terug naar de Pyreneeën.

De aanval op Rusland

Tsaar Alexander I van Rusland was tot de conclusie gekomen dat zowel de economie van zijn land als zijn eigen populariteit door de blokkade geschaad werden. Daarom verbrak hij de belofte die hij aan Napoleon gedaan had Britse goederen te weren en stelde de Russische havens open voor Engelse schepen. Napoleon was hier zo woedend over dat hij besloot tot een grootschalige aanval op Rusland. In juni 1812 trok hij met 550.000 man van diverse nationaliteiten Rusland binnen. Na ongeveer drie maanden had 'la Grande Armée' Moskou bereikt. Maar terwijl Napoleon wachtte op vredesvoorstellen van Alexander (die echter uitbleven) werd Moskou tot de grond toe afgebrand. De winter brak aan en er bleef de Franse keizer geen andere keuze over dan zich terug te trekken. Voortdurend achtervolgd door de Russische Kozakken, verhongerd, bevroren en gedesorganiseerd, aanvaardde het 'Grote Leger' in de barre winter langzaam de terugtocht. Slechts 50.000 man overleefden de rampzalige tocht. Beroemd en berucht is de Slag bij de Berezina, een rivier in het huidige Wit-Rusland, waar de Russen de enige brug hadden vernietigd om de Fransen op hun terugtocht de pas af te snijden. Toch slaagden Nederlandse pontonniers uit het leger van Napoleon erin twee pontonbruggen te bouwen en de overkant te bereiken. De Fransen verloren in deze zware slag 25.000 man en de Russen 15.000. Uiteindelijk bereikten de overlevenden bij temperaturen onder de -30° C het Oost-Pruisische Koningsbergen aan de Oostzee (het huidige Kaliningrad).

Napoleons einde

Hoewel Napoleon snel een nieuw leger op de been bracht en de hernieuwde coalitie bij Lützen, Bautzen en Dresden (Oost-Duitsland) versloeg om zijn greep op Duitsland te herstellen, verloor hij de 'Volkerenslag' bij Leipzig in 1813 waar vrijwel alle geallieerde legers aan meededen. Na deze nederlaag drongen de coalitielegers van beide zijden Frankrijk binnen en in 1814 capituleerde Parijs. Napoleon deed afstand en werd verbannen naar het eiland Elba in de Tyrreense Zee. Maar op 1 maart 1815 deed hij Europa opschrikken door naar Frankrijk terug te keren met een strijdmacht van 1000 man. Naarmate hij oprukte naar Parijs liep het ene regiment na het andere naar hun vroegere aanvoerder over en de op de troon herstelde Bourbon-koning Lodewijk XVIII vluchtte de stad uit. Deze laatste machtsperiode van Napoleon duurde slechts 100 dagen. Heel Europa verenigde zich opnieuw tegen hem, en bij Waterloo (zie afbeelding monument inleiding) werden troepen van Napoleon door de legers onder leiding van de Engelse hertog van Wellington (bijgenaamd 'de IJzeren Hertog') en de Pruisische generaal Blücher volkomen verslagen. De overwonnen keizer werd dit keer verbannen naar Sint-Helena, een afgelegen eiland in de Atlantische Oceaan, waar hij zes jaar later in 1821 stierf, waarschijnlijk aan maagkanker. De legende van de man die eens zei: 'Ik ben de Revolutie' leeft nog steeds voort. Zijn lichaam is bijgezet in een praalgraf in de Dôme des Invalides te Parijs.