De Franse Revolutie: Europa na Napoleon

Napoleon zat gevangen op Sint-Helena en de dagen van zijn glorie waren voorgoed voorbij. Er was weer vrede in Europa. De vorsten en eerste ministers van Europa wilden helaas niet vooruitkijken naar een eeuw van hernieuwde vooruitgang. In plaats daarvan keken zij terug op de dagen vóór 1789, naar het herstel van de oude regimes en autocratische instellingen, waarbij zij het nagenoeg weer alleen voor het zeggen hadden. Op het Congres van Wenen werd Europa als zodanig opnieuw ingedeeld.

Het Congres van Wenen

De vorsten en ministers van Europa kwamen van september 1814 tot de zomer van 1815 bij elkaar in Wenen om te zien hoe men het verleden weer kon laten herleven. Dit Congres van Wenen werd beheerst door de 'Grote Vier', die vertegenwoordigd waren door: de prins von Metternich voor Oostenrijk (zie afbeelding inleiding), lord Castlereagh en de Hertog van Wellington voor Engeland, tsaar Alexander I voor Rusland, en voor Pruisen de zwakke koning Frederik Willem III en zijn eerste minister von Hardenberg. Zij werden op hun wenken bediend door de overigen: de koningen van Denemarken, Beieren en Württemberg; namens koning Willem I van de Nederlanden de Duitse gedelegeerde von Gagem en de vorsten van de pauselijke staten en Sardinië; de heersers over kleine Duitse staten en de afgevaardigden van Portugal en Spanje. Uit Frankrijk, nog maar zo kort geleden de grootste macht van Europa en nu ogenschijnlijk helemaal verslagen, kwam de diplomaat Talleyrand. Deze gewiekste staatsman, die kans had gezien zowel de Franse Revolutie als het Napoleontische tijdperk te overleven, was aanwezig om voordeel te halen uit de onenigheid tussen de Grote Vier. Uit hun geschilpunten hoopte hij concessies voor Frankrijk te halen.

De besluiten op het Congres van Wenen

Metternich, de belangrijkste diplomaat van zijn tijd, was de ongeëvenaarde meester van het Congres. Toen hij in zijn jonge jaren aan een Franse universiteit studeerde, had hij het begin van de revolutie meegemaakt. Daarna vreesde en haatte hij het liberalisme. Hij was vastbesloten er in Wenen voor te zorgen dat de situatie van vóór het Napoleontische tijdperk weer werd hersteld. Daarvoor ging hij van twee beginselen uit:

1. Volgens het 'legitimiteitsbeginsel' hadden de verdreven vorsten een 'legitiem' recht op hun troon. Het Congres was volgens Metternich er aan gehouden deze vorsten weer op de troon te zetten. (In de geschiedwetenschap wordt dit proces Restauratie genoemd) Zo kregen de Bourbons de troon van Frankrijk, Spanje en de beide Siciliës weer terug; het Koningshuis van Braganza kwam terug in Portugal; het Huis van Savoye keerde in Sardinië terug, het Huis van Oranje in de Nederlanden en de Pauselijke Staat werd aan de paus teruggegeven.
2. Volgens het 'beginsel van de compensatie' beloonde het Congres de vijanden van Napoleon en vergoedde andere landen gebieden die verloren waren gegaan. Engeland kreeg bijvoorbeeld de Kaapkolonie, Ceylon en Guyana van de Hollanders. Oostenrijk annexeerde Lombardije, Venetië, Parma, Toscane en Modena. Dankzij de intriges van Talleyrand verloor Frankrijk alleen de gebieden die het na 1792 in bezit had genomen.

Grote mogendheden bepalen verdeling

De bevolking in deze gebieden had echter geen enkele stem bij deze veranderingen. Holland eiste België op, Zweden kreeg Noorwegen (van Denemarken); Rusland kreeg Finland (van Zweden); Pruisen en Rusland samen kregen Polen en Oostenrijk Noordoost-Italië. Nationaliteit, taal of godsdienst deden niet ter zake; alleen de wensen van de grote mogendheden telden. Duitsland en Italië bijvoorbeeld, wilden elk voor zich verenigd worden in plaats van in talloze staten en provincies verdeeld te worden. Maar Oostenrijk koos er strategisch voor dat Italië verdeeld zou blijven. Oostenrijk en Pruisen domineerden de niet hecht genoeg verenigde bond van Duitse staten en staatjes.

De Heilige Alliantie zonder democratisch zelfbestuur

Met het verlangen naar democratisch zelfbestuur werd korte metten gemaakt, al werd het niet volledig afgewezen. De revoluties in Amerika en Frankrijk hadden zoveel beroering gewekt dat dit niet vergeten kon worden. In Frankrijk regeerde Lodewijk XVIII derhalve volgens de grondwet die hij in 1814 had moeten toestaan; hij beschikte niet meer over 'het goddelijk recht des konings'. Volgens de Franse grondwet mocht er geen horigheid of slavernij bestaan, en religieuze verdraagzaamheid was één van de belangrijkste wetten van het land. Om de op het Congres van Wenen aangenomen verdragen op lange termijn te doen gelden, drong voorzitter Metternich aan op een viervoudig verbond tussen de naties van de Grote Vier. Dit verbond zou de geschiedenis ingaan als de Heilige Alliantie. Deze landen besloten de vrede en de status quo te bewaren door democratische en nationale opstanden, waar ze zich ook in Europa mochten voordoen, neer te slaan. In 1818, om Frankrijks hernieuwde status te erkennen, accepteerde het Viervoudig Verbond (Rusland, Oostenrijk, Pruisen en Engeland) Frankrijk als vijfde lid. De hand van Frankrijks onderhandelaar, Talleyrand, was hierin duidelijk te bespeuren.

Conflicten in de 19e eeuw

Wonderlijk genoeg bleef de vrede bijna een eeuw gehandhaafd. Er deden zich wel enkele lokale conflicten voor:

• De Belgische opstand van 1830-1839 tegen de Nederlanden kwam voort uit de tegenstellingen tussen het zuiden (katholiek) van de Verenigde Nederlanden (België) en het noorden (protestant), de verschillen in taal (Frans en Nederlands) en het feit dat het zuiden zich achtergesteld voelde bij het noorden. Tenslotte was de stugge, weinig soepele houding van koning Willem I niet geschikt om de tegenstellingen te overbruggen. In oktober 1830 werd de zelfstandige staat België uitgeroepen met Leopold van Saksen-Coburg als eerste koning (Leopold I).
• De Krim-oorlog van 1853-1856: om de Russische invloed uit het Middellandse Zeegebied te weren sloten Engeland, Frankrijk en het koninkrijk Sardinië een verbond om het al verzwakte Ottomaanse rijk te helpen de Russische expansie te stoppen, en met succes.
• De Oostenrijks-Pruisische oorlog van 1866. In 1806 had Napoleon een einde gemaakt aan het Heilige Roomse Rijk en was het uiteengevallen in kleine staten, verenigd in de Duitse statenbond met Pruisen en Oostenrijk als dominante naties. Het conflict in de troonopvolging van Sleeswijk-Holstein leidde tot een escalatie van de spanningen tussen Pruisen en Oostenrijk. Oostenrijk kreeg harde klappen door de Pruisische invasie in Bohemen. Bij de Slag bij Königgrätz (nu: Hradec Králové inTsjechië) versloegen de Pruisen het Oostenrijkse leger. Hiermee verloor Oostenrijk zijn leidende positie in de Duitse Bond aan Pruisen.
• De Frans-Duitse oorlog van 1870-1871. De oorlog werd gevoerd tussen Frankrijk en de Duitse staten onder leiding van Pruisen. Frankrijk was beducht voor de snel groeiende Pruisisch-Duitse macht. Frankrijk was tot 1870 de meest dominante natie op het vasteland in Europa. Die positie van werd bedreigd door Pruisen, onder leiding van kanselier Bismarck. De oorlog leidde tot een overwinning van Pruisen en zijn bondgenoten en resulteerde in de oprichting van het Duitse keizerrijk, waarin de Duitse staten verenigd werden. Frankrijk moest Elzas-Lotharingen aan Duitsland afstaan.

Een algemeen conflict op 'Napoleontische' schaal waar nagenoeg heel Europa bij betrokken was kwam tot 1914 niet meer voor.

Dit artikel is het laatste deel van de 5-delige special De Franse Revolutie.