De Eerste Wereldoorlog: De Russische Revolutie

Terwijl de Eerste Wereldoorlog woedde werd Rusland geteisterd door revoluties. De krakende Russische economie, gebaseerd op het werk van in armoede levende boeren en arbeiders, zag geen kans grote legers op de been te brengen zonder de bevolking aan het thuisfront onnoemelijke ontberingen op te leggen. Er was een wanhopig tekort aan voedsel en brandstof. De toenemende onrust onder de bevolking sloeg al gauw over naar de soldaten in opleiding en naar de gevechtstroepen aan het front.

Voorboden van de revolutie

Een vastberaden leider met de nodige verbeeldingskracht zou de toestand misschien nog gered kunnen hebben, maar het ontbrak tsaar Nicolaas II ten enen male aan deze eigenschappen. De tsaar, een man met een beperkte intelligentie, weinig inzicht, was even koppig als zwak. Juist omdat hij een zwak heerser was, gaf hij er de voorkeur aan zich te omringen met tweederangs ministers en functionarissen. Iemand die over initiatief en fantasie bleek te beschikken werd al gauw uit zijn functie gezet. Nicolaas was eveneens erg bijgelovig. De macht die de zogenaamde 'heilige man', de eerzuchtige en losbandige Siberische boer en monnik Raspoetin, uitoefende op de tsaar en zijn gezin, was berucht en leidde er tenslotte in 1916 toe dat deze door een groep edellieden werd vermoord. In maart 1917 was het geduld van het Russische volk ten einde. In St. Petersburg, de hoofdstad, waren stakingen en opstootjes aan de orde van de dag. De troepen die de opdracht kregen deze onlusten neer te slaan kozen bovendien de kant van de opstandelingen. Zelfs de adel kreeg genoeg van de tsaar, die op 15 maart gedwongen werd afstand van de troon te doen. Deze gebeurtenis is bekend geworden als de februarirevolutie (volgens de oude Russische -tot 1918 gebruikte- Juliaanse kalender). Inmiddels had de Doema (het parlement) een voorlopige regering aangesteld onder leiding van prins Lvov. Tegelijkertijd werden in veel steden revolutionaire sovjets of raden van arbeiders en soldaten opgericht. De meeste invloed had de sovjet van St. Petersburg, die aan Lenin (pseudoniem voor: Vladimir Iljitsj Oeljanov), toen deze in april 1917 uit ballingschap vanuit Zwitserland terugkeerde, een ideale basis tot verdere reorganisatie opleverde.

Lenin

Lenin (1870-1924) was de zoon van een onderwijsinspecteur. Zijn vader was liberaal, maar geen revolutionair. Zijn oudste broer Alexander werd als student in St. Petersburg lid van de revolutionaire beweging, die het op het leven van de tsaar had gemunt. Hij werd ter dood veroordeeld en terechtgesteld, hetgeen een onuitwisbare indruk maakte op de toen 17-jarige Vladimir. Hij ging óók studeren, verdiepte zich in de geschriften van de Duitse socialistische filosofen Karl Marx en Friedrich Engels, en werd in 1893 advocaat in St. Petersburg. Hier verspreidde hij revolutionaire ideeën onder arbeiders, maar sinds 1895 verbleef hij meestal in ballingschap in Siberië en Zwitserland. Van hieruit bleef hij door publicaties invloed uitoefenen op geestverwanten. In ballingschap in Londen splitsten de Russisiche marxisten zich in 1903 in twee partijen: de bolsjewiki en mensjewiki. De meerderheid van de aanwezigen (bolsje=meer) schaarden zich achter de opvattingen van Lenin. Zij wilden een radicale revolutie in Rusland bewerkstelligen onder leiding van beroepsrevolutionairen. Doel van deze proletarische strijd van de arbeidersklasse was om het kapitalisme en de 'burgerlijke democratie' omver te werpen en te vervangen door een socialistisch economisch en politiek regime. De minderheid (mensje=minder) van sociaal-democraten wilde een spontane omwenteling van de gevestigde orde vanuit de burgerbevolking, met de Franse Revolutie als voorbeeld. Zij gingen verder als sociaal-democraten.

De Oktoberrevolutie

In juli 1917 probeerden Lenin en zijn bolsjewieken de regering omver te werpen, maar dat mislukte. Er werd een nieuw bestuur onder Alexander Kerenski opgezet, de bolsjewistische leiders werden gearresteerd, behalve Lenin, die naar Finland wist te ontsnappen. Kerenski's socialistische politiek maakte hem echter impopulair bij de conservatievere politici. Daar kwam nog bij dat hij de oorlog probeerde voort te zetten. Deze fatale vergissing drong tot hem door toen het er naar uitzag dat generaal Kornilov een staatsgreep wilde uitvoeren met het leger om een eind aan de chaos te maken. In zijn wanhoop bevrijdde Kerenski de bolsjewieken en stond hen toe hun aanhangers te bewapenen. Hiermee was het pad gebaand voor een heftige machtsovername. Deze Oktoberrevolutie, die volgens de Westerse (Gregoriaanse) kalender op 7 november plaatsvond, werd geleid door Lenin en Leon Trotski, de voorzitter van de sovjet van St. Petersburg. Bijgestaan door troepen van het garnizoen van St. Petersburg en door eenheden van de vloot van Kronstadt, maakten de bolsjewieken zich meester van de hoofdstad, waarbij zij het Winterpaleis van de tsaar en andere belangrijke gebouwen innamen. De kozakken, onverschrokken ruiters in het Russische leger, werden door Kerenski in de strijd geworpen, maar al spoedig verslagen, waarop Kerenski zelf de vlucht nam. In Moskou en andere grote steden ging het net zo.

Stichting van de Sovjet Unie

Op het Tweede Russische Sovjet-Congres in november waren vertegenwoordigers uit vrijwel heel Rusland aanwezig. Zij benoemden een Raad van Volkscommissarissen, een voorlopige regering met Lenin als voorzitter, Stalin als volkscommissaris voor nationaliteiten en Trotski als volkscommissaris voor buitenlandse zaken. Laatstgenoemde wist in 1918 vrede te sluiten met Duitsland in de Vrede van Brest-Litovsk. Maar de anti-communisten waren nog steeds actief, en gedurende de burgeroorlog tot 1920 vonden meer dan 20 miljoen mensen de dood. De Revolutie maakte een einde aan het Russische tsarenrijk en vestigde de eerste communistische staat ter wereld: de Sovjet-Unie.