Het interbellum: De beurskrach van 1929

In 1929 had de wereldeconomie een duizelingwekkende hoogte bereikt. Nooit eerder in de wereldgeschiedenis leek ze zó sterk en gezond, terwijl ze in werkelijkheid erg zwak was. Door overproduktie en speculatiezucht op de beurzen zag men niet in dat de massa onvoldoende koopkracht had. Kapitaalvlucht, kapitaalabsorptie, angstwekkende prijsdalingen en gebrek aan internationale samenwerking waren de ingrediënten voor de ontwrichting van het economische en financiële leven eind jaren '20.

Schijnwelvaart en koersexplosies

Op de New Yorkse effectenbeurs (New York Stock Exchange) stegen in 1928 de prijzen van de aandelen zo abnormaal, en handel, vraag en aanbod namen zulke afmetingen aan, dat controle door de overheid onmogelijk werd. Tegelijkertijd kondigde de Amerikaanse minister van financiën een belastingverlaging af. Het gevolg was dat de Amerikanen dachten ineens verbazingwekkend welvarend te zijn. Amerika had nu kennelijk het geheim van de eeuwige welvaart ontdekt. Vele Europese zoekers naar het economische utopia schreven enthousiast dikke boeken over dit Amerikaanse wonder. In het cynische en wereldwijze Europa waarschuwden slechts enkelen -uitgemaakt voor ongeluksprofeten en zwartkijkers die niet met hun tijd meegingen- tevergeefs dat dit alles te mooi was om waar te zijn. Nog nooit tevoren hadden speculanten durven dromen van toestanden zoals de New Yorkse beurs deze, in september 1929, te zien gaf. Tegen het einde van die maand waren de uitstaande leningen tot het gigantische bedrag van 8,5 miljard dollar opgelopen, bijna driemaal zoveel als twee jaar daarvoor (zie grafiek links). Terwijl men in september 1927 geld, zowel kort- als langlopend, kon lenen tegen 4%, was dat in september 1929 niet meer mogelijk beneden 9½% voor langlopende en tussen 15 en 20% voor kortlopende leningen. Sommige aandelen waren met 1100% in 'waarde' gestegen. De markt scheen onverzadigbaar, ook voor nieuwe uitgifte van aandelen. Naast de beroepshandelaren hadden zich miljoenen hebzuchtige en goklustige particulieren geschaard. Industriëlen en arbeiders, huisvrouwen en dienstmeisjes, winkeliers en personeel, burgers en boeren, jong en oud, iedereen probeerde in Amerika fortuin op de beurs te maken. Men deed dit zowel met eigen als met andermans geld, met spaargeld of met van de bank geleend geld.

De beurskrach

De bui die losbrak aan de economisch zo onbewolkte hemel bleek een storm die de kracht aannam van een alles vernietigende orkaan. Op donderdag 24 oktober 1929 brak deze orkaan los. Zijn uitwerking zou miljoenen over de hele wereld tot wanhoop brengen. Die dag gingen kapitalen verloren, niet omdat ze in andere handen waren overgegaan, maar omdat de 'waarde' plotseling verdwenen was. Als een kaartenhuis stortten de aandelenkoersen ineen. Aandeelhouders dromden samen op Wallstreet om te weten te komen hoe erg de toestand was (zie foto links). Enorme achterstanden ontstonden bij de tikker die aangeeft voor welke prijzen op een bepaald moment verhandeld wordt. Iedereen haastte zich te verkopen, daarmee de chaos nog vergrotend. Binnen een paar uur na het begin van de handel waren er meer dan 12½ miljoen aandelen verkocht. Op dinsdag 29 oktober -zwarte dinsdag- werden 16½ miljoen aandelen verhandeld. In nog geen drie weken hadden de Amerikanen evenveel verlies geleden door de koersdalingen op de beurs als hun deelname aan de Eerste Wereldoorlog had gekost, namelijk 30 miljoen dollar! Amerika, en enige tijd daarna ook Europa, was opeens van een periode van welvaart in een economische depressie beland. Duizenden waren vokomen geruïneerd, miljoenen aan de rand van het bestaansminimum gebracht. De werkeloosheid steeg tot ongekende hoogte. Maar zelfs werkenden voelden de crisis in hun portemonnee: de ene dag verdiende je als arbeider nog 1 dollar, de volgende dag kreeg je nog maar 52 dollarcent. De uitzichtloosheid die de hele wereldbevolking moest leren aanvaarden en die vele levens totaal te gronde zou richten bleek nog het allerergste te zijn.

Financiële crisis

Was de crisis van oktober 1929 in feite een beurscrisis gevolgd door een economische crisis, in mei 1931 voegde zich daar nog bij een financiële crisis, die eigenlijk al eerder begonnen was. Op 11 mei 1931 ging plotseling de door Rothschild gecontroleerde Österreichische Credit-Anstalt in Wenen failliet. Op 16 juni 1931 werd Oostenrijk van een algehele ineenstorting gered door een lening van £ 4 miljoen van de Bank of England. Ongeveer tegelijkertijd verloor de Reichsbank van Duitsland zóveel goud dat het wettelijk minimum bijna bereikt was. Duitslands president Hindenburg en kanselier Brüning deden al het mogelijke het tij te keren. President Hoover van de VS stelde alle regeringen een Duits moratorium voor. Hoewel Frankrijk hier oorspronkelijk tegen was, kon Hoover toch op 6 juli verklaren dat alle landen met deze regelingen akkoord gingen.

Het was echter te laat. De Reichsbank moest opnieuw uit zijn goudreserve putten, enkele banken gingen failliet en het disconto (de rente die de centrale bank in rekening brengt aan de aangesloten banken voor het lenen van geld) liep op van 7 tot 15%! Op de conferentie van Londen op 20 juli maakten Frankrijk en Engeland duidelijk dat hulp voor Duitsland van buitenaf niet meer tot de mogelijkheden behoorde. Duitsland moest in die periode enorme herstelbetalingen voldoen aan het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en andere landen, als gevolg van het Verdrag van Versailles, dat de Eerste Wereldoorlog formeel beëindigde. Ironisch is dat deze landen het Duitse geld onder andere gebruikten om hun oorlogsleningen bij de VS af te lossen. In Duitsland ontstond een enorme armoede. Het land stond er nu alleen voor, een gedachte die door de nazi's zou worden uitgebuit.