Het interbellum: De opkomst van Hitler

Na de Eerste Wereldoorlog kwam er een eind aan het keizerrijk Duitsland. Bij de Vrede van Versailles werd het land tot gigantische herstelbetalingen gedwongen en moest het diverse gebieden afstaan. Het volk bleef economisch verlamd en politiek verdeeld achter. De Weimarrepubliek bood geen oplossing tijdens de crisisjaren '30. Het lag voor de hand dat alleen een krachtige leider het land er weer bovenop zou kunnen helpen. Adolf Hitler achtte zichzelf voorbeschikt voor dit leiderschap.

Hitlers jonge jaren

Aanvankelijk hield Hitlers leven geen belofte in van de bezeten stuwkracht en het magnetisme die hem tot dictator van Duitsland zou maken. Adolf Hitler werd in 1889 in Branau in Oostenrijk geboren als zoon van een douanebeambte. Op school was hij een slechte leerling en daarna werd hij tot tweemaal toe afgewezen voor de Weense academie van beeldende kunsten. Jarenlang leefde hij van de liefdadigheid en het schilderen van uithangborden en prentbriefkaarten. Hitler, die tijdens de Eerste Wereldoorlog als 'Gefreiter' (onderkorporaal) voor Duitsland gevochten had, bracht vier uitputtende jaren door aan het westelijk front. Hij overleefde de oorlog, ofschoon hij wel gewond werd (zijn befaamde spuuglok verborg een litteken aan zijn voorhoofd) en kreeg het IJzeren Kruis voor betoonde moed.

Hitlers denkbeelden

Toch wezen de oorlogsjaren niet uit dat Hitler leiderscapaciteiten bezat. Niettemin versterkten de naweeën van de Eerste Wereldoorlog Hitler's overtuiging dat Duitsland behoefte had aan een krachtig, militaristisch bewind. Zó zou binnenlands verzet neergeslagen kunnen worden en Duitsland de oppermacht over Europa krijgen. Om dit doel te bereiken moesten eveneens de naar Hitlers inzicht 'inferieure' rassen -de joden en de Slavische volken- onderworpen worden aan het gezag van het 'superieure' arische ras, met de blonde, blauwogige Germaan als zuiverste vorm. Zijn haat tegen de joden stamt niet uit zijn jeugd, hij had zelfs joodse vrienden en zijn moeder werd tijdens haar terminale ziekbed bijgestaan door een joodse arts. Tijdens zijn Weense jaren kwam hij wel onder de indruk van het openlijke antisemitisme in zijn geboorteland. Daar ontwikkelde hij een sterk nationalistisch gevoel, zoals vele Duitsers in Oostenrijk. Hier vormde zich waarschijnlijk de kern van zijn ideaal: één (Duits) volk onder één leider (Hitler) in één rijk (Duitse rijk):Ein Volk, ein Reich, ein Führer. In zijn rassenleer verheerlijkte hij het arische ras.

Hitler in de politiek

Dit waren de gevaarlijke denkbeelden die Adolf Hitler begon te prediken aan de leden van een nieuwe radicale partij die zich, in 1920, de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei noemde (NSDAP). De leden werden nazi's genoemd. Zijn ideeën waren populair bij de vele Duitsers die ontevreden waren over hun huidige regering. Zij laakten de nieuwe democratische regering van Weimar (stad waar de republiek in 1919 haar nieuwe grondwet kreeg) voor het sluiten van de wapenstilstand in 1918, voor het tekenen van het voor Duitsland zo rampzalige Verdrag van Versailles, en voor het falen om de hyperinflatie tot staan te brengen of de communistische onlusten te onderdrukken. Oorspronkelijk vonden velen zijn gladde spuuglok, zijn zwarte snorretje en de hysterische toespraken alleen maar komisch. Maar juist door zijn hypnotiserende toespraken kreeg Hitlers nazi-partij steeds meer aanhang. Bovendien steunde hij op een privéleger stormtroepen: potige 'bruinhemden' met hakenkruisbanden om de arm. In het begin boekte hij slechts weinig vooruitgang. In 1924, nadat 2000 man stormtroepen tijdens een 'Putsch' in een bierlokaal in München gefaald hadden de regering van Beieren omver te werpen, werd Hitler gevangen gezet. Gedurende zijn gevangenschap schreef hij Mein Kampf (mijn strijd): een angstaanjagende blauwdruk van zijn plannen om 'Lebensraum' (leefruimte) voor Duitsland aan Oost-Europa te ontworstelen. Deze term, afkomstig uit de biologie om de minimale leefruimte van een dier aan te duiden, gebruikte Hitler voor het grondgebied dat een volk minstens nodig had om in zijn voedsel- en grondstoffenbehoefte te voorzien om te overleven. Hij was gefrustreerd dat de grote mogendheden over koloniën beschikten en Duitsland niet. Inmiddels werd met van de VS geleende gelden de inflatie in de jaren '20 bezworen. Duitsland beleefde een korte periode van voorspoed. Pas tijdens de wereldcrisis in de vroege jaren '30, toen 40% van de Duitsers werkloos was, kreeg Hitler zijn kans.

Hitlers machtsovername

Tijdens de bijzonder verbitterde verkiezingscampagne in 1933 ging het parlementsgebouw van de Rijksdag op 27 februari in vlammen op. Hitler gaf de schuld aan de communisten. De Nederlander Marinus van der Lubbe werd door de nazi's als zondebok gekozen en na een schijnproces terechtgesteld. Bij deze parlementsverkiezingen haalde de NSDAP, de partij van Hitler, weliswaar 44% van de stemmen voor de Rijksdag, dus geen meerderheid, maar dankzij het districtenstelsel, waarbij de Nationaal-Socialisten 33 van de 35 districten veroverden, kwam Hitler als rijkskanselier aan de macht. Het Duitse volk was onder de indruk gekomen van Hitlers beloftes om van Duitsland een sterk, in eigen behoeften voorziend, rijk te maken. Der Führer (de Leider) begon zijn theorieën ogenblikkelijk in praktijk te brengen. Zijn omvangrijke programma van openbare werken, onder meer voor de aanleg van een groot, strategisch netwerk van 'Autobahnen', verschafte duizenden werklozen arbeid.

Al gauw wemelde het van de fabrieken, op de werken in aanbouw en in de pas opgerichte arbeidskampen van naarstig werkende arbeiders. Zo ontwikkelde Ferdinand Porsche in opdracht van Hitler in 1934 een auto voor het volk: de Volkswagen-Kever. Zorgvuldig richtte Hitler al deze activiteiten op één uitzonderlijk doel: hij wenste dat Duitsland zichzelf zou kunnen bedruipen (vooral wat betreft grondstoffen) en hij wilde zijn land opnieuw bewapenen. Het moreel in Duitsland werd beter naarmate de industrie begon te herleven en al spoedig viel de nieuwe daadkracht van nazi-Duitsland heel Europa op.

Hitlers schrikbewind

Het was echter een daadkracht die stoelde op een genadeloos totalitair bestuur. Op de scholen, in de jeugdbeweging (Hitlerjugend), via kranten, de radio en massale bijeenkomsten predikte de nazi-propaganda onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aan de staat. Pacifisten, liberalen, communisten en intellectuelen -iedereen die het gezag van de nationaal-socialisten in twijfel durfde te trekken- werden onbarmhartig opgejaagd door de geheime politie, de Gestapo, en vervolgens terechtgesteld of zonder vorm van proces in concentratiekampen opgesloten. Zo werd in 1934 in de 'Nacht van de lange messen' de hele top van de SA (Sturmabteilung = knokploegen) vermoord op verdenking van samenzwering tegen Hitler. In hetzelfde jaar werden de 'Rassenwetten van Neurenberg' van kracht. Hierin werden de joden al hun burgerrechten ontnomen. Zij leden het meest onder Hitlers regime. Naar schatting zijn er van de 10 miljoen Europese joden 6 miljoen in concentratiekampen omgebracht. Er waren doorgangskampen, zoals Westerbork en Theresienstadt (Terezin); vernietigingskampen (vrijwel allemaal in Polen) zoals Majdanek, Treblinka en Sobibor voor joden, zigeuners en verzetsmensen; kampen die zowel werk- als vernietigingskampen waren, zoals Auschwitz-Birkenau; en kampen die tot doel hadden gevangenen te laten werken tot ze er dood bij neervielen; de beruchtste waren Mauthausen (Oostenrijk) en Natzweiler (Frankrijk). Ravensbrück was een vrouwenkamp. Bergen-Belsen was het grootste concentratiekamp op Duitse bodem (zie overzichtskaart).

Hitlers vertrouwelingen

Alhoewel Adolf Hitler de leidende figuur in de nazi-partij was, leefden rondom hem vele mannen die zeker niet alleen figuren van het tweede plan mogen worden genoemd. De rijksluchtmaarschalk, minister van Binnenlandse Zaken van Pruisen, rijksminister voor de oorlogseconomie en opperhoutvester van het Duitse Rijk, Herman Göring, is tot vrijwel het einde van de oorlog een uiterst belangrijk man geweest. Hitlers plaatsvervanger en de feitelijke schrijver van Hitlers 'meesterwerk' Mein Kampf, Rudolf Hess blijft een vaag figuur, mede door zijn schizofrene vredesplannnen uit 1941, waarbij hij naar Schotland vloog om met de Britten te onderhandelen. Hij zat tot zijn dood in 1987 een levenslange gevangenisstraf uit. Een zeer belangrijke nazi-kopstuk was de minister van propaganda Joseph Goebbels, één van de intellectuelen in de partij. Hij beheerste het hele culturele leven en de gelijkgeschakelde pers. Heinrich Himmler was door zijn aandeel in de 'Nacht van de lange messen' omhoog geklommen. Sindsdien leidde hij de SS (Schutzstaffel), een paramilitaire elite-eenheid die, oorspronkelijk als lijfwacht van Hitler, uitgroeide tot een staat in de staat en de wreedste organisatie in de nazi-partij. Sinds 1936 droeg hij de titel van 'Reichsführer SS und Chef der Deutschen Polizei'. Hij was verantwoordelijk voor de gruweldaden in de concentratiekampen.