Rungholt: fantasie of werkelijkheid?

Voor de kust van Sleeswijk-Holstein liggen Die Halligen: tien kleine onbedijkte waddeneilanden die ooit onderdeel waren van het Noord-Duitse vasteland. De mensen leven er op terpen, waar de huizen dicht opeen staan en de zee hen niet kan bereiken. Ze zijn eraan gewend dat de Noordzee regelmatig bezit van de eilanden neemt, als stormen uit het noordwesten het water in de Duitse Bocht tot grote hoogte opstuwen en de golven met donderend geweld over de weilanden razen.

Zondig

Het vee wordt op de terpen in veiligheid gebracht en in de vluchtruimte van hun huizen wachten de bewoners gelaten af tot de wind gaat liggen en het water zakt. Maar eens in de zoveel tijd slaat het noodlot toe... Zo ook tijdens de beruchte Marcellus-vloed van 16 januari 1362. Het grote eiland Strand viel ten prooi aan de waterwolf. Rungholt, een welvarende havenplaats, verdween in de golven, samen met 33 andere buurtschappen. Vele duizenden mensen en dieren lieten het leven. Een straf van God, zo wist men in de Middeleeuwen. Want Rungholt was een zondige stad. De bewoners kenden God noch gebod. Ze bouwden geen dijken omdat ze zichzelf machtiger waanden dan de zee.


Het verhaal van Rungholt is altijd levend gebleven in het geheugen van de Noord-Friezen. Men geloofde dat Rungholt niet werd verwoest, maar tot op de dag van vandaag op de zeebodem ligt en ooit zal herrijzen. Velen – waaronder mensen aan wier verstand niet wordt getwijfeld – verklaarden dat zij met extreem laag water de spits van de kerktoren van Rungholt boven de golven zagen uitsteken. Anderen, die op schepen in de buurt voeren, hoorden zelfs klokgelui.

‘Trutz, Blanke Hans!’

Dit verhaal zette Detlef von Liliencron, dichter en landvoogd op het Noord-Friese eiland Pellworm, in 1882 aan tot het schrijven van zijn beroemde gedicht ‘Trutz, Blanke Hans!’. Blanke Hans is de woedende Noordzee, die de inwoners van Rungholt, die hem denken te kunnen trotseren, voorgoed het zwijgen oplegt. De titel is ontleend aan de uitspraak van een dijkgraaf in Sleeswijk-Holstein. Na voltooiing van een nieuwe dijk daagde hij de Noordzee uit met de woorden ‘Trutz nun, blanker Hans!’, wat zoveel betekent als ‘Kom nu maar op, Blanke Hans!’. Maar niet lang nadien, in oktober 1634, brak de dijk bij de tweede grote stormvloed. De bijnaam Blanke Hans heeft een Nederlandse oorsprong: blank was het wit van de schuimende golven. Zo kent het Noord-Friese dialect meer Nederlandse woorden. Dat is niet verwonderlijk. Het waren Friezen, afkomstig uit het Zuiderzeegebied, die rond het jaar 1000 naar het noorden trokken en zich in het drassige kustgebied vestigden. Ze hoorden toen bij Denemarken, maar hadden een vorm van zelfbestuur.

Zeemonster

Von Liliencron schilderde Rungholt af als een stad van grote rijkdom, met pakhuizen vol graan en met drommen lawaaiige en dronken mensen in de straten. Hij vergeleek de stad met Rome, waar Syriërs en Moren met vergulde sieraden en klatergoud in neuzen en oren in draagstoelen werden rondgedragen. Zo veel rijkdom en pronkzucht móest wel worden afgestraft. Hiervoor gebruikte de dichter het oude symbool van het slapende zeemonster wiens adem eb en vloed veroorzaakt. Uitgehoond door de inwoners van Rungholt zou het monster zich in zijn slaap hebben omgedraaid, waardoor de zee zich verhief en alles overspoelde.

Waar lag Rungholt?

Door dit gedicht kreeg de legende van Rungholt mythische proporties. Het begint met de regel ‘Heut bin ich über Rungholt gefahren’. Vermoedelijk voer Von Liliencron met de stoomboot van Pellworm naar Husum, op het vasteland, en ging hij ervan uit dat een zandplaat met de naam Rungholt de ligging van de verzonken stad aangaf. In het waddengebied, met zijn wandelende geulen en zandbanken, is het landschap echter voortdurend aan verandering onderhevig. De Halligen waren ooit hoger gelegen delen van grotere eilanden. Südfall, een kleine Hallig tussen Nordstrand en Pellworm, ontstond na de Marcellus-vloed van 1362. In de slikkerige bodem rond Südfall worden al sinds de 15e eeuw regelmatig overblijfselen van vroegere bewoning gevonden, maar deze vormen op zichzelf geen bewijs voor het bestaan van Rungholt. In die tijd werd al gestudeerd op de vroegere ligging van de havenstad. Maar omdat er niets van de plaats is overgebleven en de naam Rungholt in historische geschriften uit de tijd vóór 1362 nergens werd vermeld, verwezen geschiedkundigen het oude volksverhaal naar het rijk der fabelen. De religieuze symboliek die met het verhaal verweven is maakte het ook al niet geloofwaardiger.

Sporen in de zeebodem

Door stijging van de zeespiegel en het ontbreken van een adequate zeewering verloor Südfall in de negentiende eeuw veel land. Daarmee nam het aantal waarnemingen van kultuursporen rond het eiland toe. Andreas Busch, boer en landbouwdeskundige uit Nordstrand, ontdekte in 1921 onder meer resten van een sluis. Hij besloot tot een nauwgezet onderzoek om te voorkómen dat de zee mettertijd alle sporen zou uitwissen. Vanaf dat moment werden alle vondsten gefotografeerd, veiliggesteld en nauwgezet in kaart gebracht. De opgravingen konden echter alleen plaatsvinden op de weinige uren dat de eb op haar dieptepunt was en de zeebodem droog genoeg om zijn kostbare schatten prijs te geven. Samen met anderen legde Busch in de navolgende jaren de resten bloot van 28 werven met fundamenten van huizen en een kerk. Ook ontdekte men waterbronnen, akkers met ploegvoren en greppels, twee sluizen, resten van een dam, zoutkogen, turfbronnen, graven, schedels, kruiken en andere voorwerpen. Bij lage eb zijn de sporen vanuit de lucht goed te zien.

Ondanks veel tegenwerpingen wist Busch de sceptici ervan te overtuigen dat het hier om overblijfselen van Rungholt moest gaan. Het doorslaggevende bewijs van het bestaan van de legendarische plaats kwam pas in de jaren zeventig met een ontdekking van Albert Panten in het staatsarchief van Hamburg. Op de achterkant van een testament uit 1345 vond hij een korte, in het Latijn gestelde tekst, waarin Rungholt werd genoemd als een parochie in Edomsharde, een deel van het voormalige eiland Strand. In het archief bevindt zich ook een oorkonde met het zegel van Edomsharde, inzake vrij handelsverkeer van Hamburger kooplieden. Het stuk is gedateerd 19 juli 1361, negen maanden voor de ondergang van het gebied. Hieruit valt op te maken dat de bevolking van Edomsharde handelsbetrekkingen onderhield met Vlaanderen en dat het gebied een haven moet hebben gehad.

Haven

Waarschijnlijk was Rungholt de hoofd- en havenplaats van Edomsharde. Aan de hand van bodemvondsten bij Südfall is in het Nordseemuseum Nissenhaus in Husum een reconstructie van de haven van Rungholt gemaakt. Oude kaarten geven de vermoedelijke ligging van de plaats aan tussen Südfall en Pellworm. De waarheid over Rungholt zullen we evenwel nooit te weten komen. Die blijft gedeeltelijk verborgen in de bodem van Südfall. Om verdere kustafslag te voorkomen heeft men de oevers van deze kleine Hallig met stenen versterkt.