Beroemde poolexpedities: De ontdekking van Antarctica

Zelfs tot laat in de 18e eeuw was men vast van mening dat er een onbekend zuidelijk land bestond, ergens onder Australië. Het moest een rijk land zijn en de Engelse regering wilde het als eerste vinden. Amerikaanse robbenjagers hadden in 1821 al het vasteland van Antarctica bereikt. Om hun koers te verbeteren tijdens de lange zeereizen werd koortsachtig gezocht naar de magnetische zuidpool. De Britse poolreiziger James Clark Ross ontdekte echter het enorme ijsplateau dat naar hem genoemd werd.

James Cook

In 1772 gaf de Engelse regering kapitein James Cook opdracht voor de tweede van zijn beroemde reizen naar de Zuidelijke IJszee. Tijdens zijn eerste reis had hij de kust van Nieuw-Zeeland in kaart gebracht en was langs de oost- en noordkust van Australië via Batavia en Kaap de Goede Hoop huiswaarts gekeerd. Ditmaal wilden de Britten het raadsel oplossen rond het grote zuidelijke continent. Cook ging met twee schepen op pad. Het werd een reis die drie jaar zou duren. De expeditie passeerde als eerste de zuidpoolcirkel (60° zuiderbreedte) en voer zo zuidelijk als het drijfijs het toeliet. Tijdens de daaropvolgende poolzomers bereikte men, zonder dat men het wist, de zuidpoolkust tot op 270 km. Teleurgesteld en zonder een enkele keer vasteland te hebben gezien keerde James Cook met zijn manschappen in 1775 naar Engeland terug. Hij was ervan overtuigd dat het land dat ze zochten nooit zou worden ontdekt.

Robbenjagers bereiken vasteland Antarctica

James Cooks sombere conclusies betreffende het Zuidpoolonderzoek werden al gauw geloochenstraft door Amerikaanse en Britse zeehonden- en walvisjagers. Tussen 1800 en 1820 zagen zij veel eilanden en delen van het vaste land van

Antarctica, waar ze de Antarctische wateren binnenvoeren om de getijden, de stromingen en de gesteldheid van het ijs te onderzoeken. Steeds beconcurreerden ze elkaar in het vinden van nieuwe viswateren en broedplaatsen van zeehonden. Eén van hen, de Amerikaan Nathaniel B. Palmer, ontdekte het huidige Deception (één van de zuidelijke Shetland Eilanden) toen hij op zoek was naar nieuwe gebieden voor de zeehondenjacht (zie kaart links). Hij kon daar vanaf een bergtop het vasteland van Antarctica zien. Toen hij een ander eiland van de Shetlandgroep onderzocht werd hij geconfronteerd met nog meer ijs en sneeuw, maar vond geen aanlegplaats voor zijn schip. Bovendien zag hij alleen gevlekte zeehonden en geen robben. Op de terugtocht naar de rest van de vloot ontmoetten ze twee Russische schepen onder leiding van kapitein Fabian van Bellingshausen. De Russische expeditie was bijna helemaal rond Antarctica gevaren en men had slechts enkele eilanden gezien.

De volgende 15 jaar waren de pas ontdekte wateren vol met activiteiten van robbenjagers. De eerste, die echt voet zette op Antarctica op 7 februari 1821 was waarschijnlijk de Amerikaanse kapitein John Davis. Nadat hij Deception had verlaten vond hij land ten zuiden ervan. Zijn schip ging voor anker in de Hughes Baai aan het Antarctic Peninsula, het schiereiland van Antarctica onder Zuid-Amerika. Hij was ervan overtuigd een continent ontdekt te hebben. In datzelfde jaar kwam een Britse jager, James Weddell, met zijn twee schepen zuidelijker kwam dan ooit, in de later naar hem genoemde Weddellzee voor de kust van het nieuwe continent. Maar door gevaarlijk drijfijs werd zijn vloot gedwongen terug te keren zonder zeehonden gevonden te hebben.

De magnetisiche polen

Tussen 1830 en 1850 richtte het onderzoek zowel op Arctica (noordpool) als Antarctica zich naar de leer van het magnetisme. Dit was het begin van het tijdperk van de grotere, snellere stoomschepen, die voor hun navigatie een kompas nodig hadden, dat nauwkeuriger luisterde. Hiervoor was meer kennis nodig van het magnetisme van de aarde. De aarde heeft naast een geografische een magnetische noord- en zuidpool. Maar de magnetische en de geografische polen liggen niet op dezelfde plaats. Dat komt doordat de aarde binnenin de kern van vloeibaar metaal ook nog een vaste ijzerkern heeft, waarvan de as ten opzichte van de rest van de aarde licht gekanteld is.

Al eeuwenlang waren zeelieden en wetenschappelijke onderzoekers op de hoogte van het bestaan van een magnetische noord- en zuidpool. Een magnetisch stukje ijzer, dat aan een draadje hing, wees na enige omwentelingen altijd naar het noorden en het zuiden, zodat zeelieden in staat waren hun koers te bepalen, zelfs wanneer het stormde en ze de sterren niet konden zien. De magnetische noordpool werd in 1831 door James Clark Ross (zie afbeelding inleiding) gelokaliseerd op het schiereiland Boothia in Noord-Canada, ongeveer 1800 kilometer van de geografische noordpool. .

De race om het nieuwe continent

DE FRANSEN
Binnen enkele jaren werden er drie expedities georganiseerd met het doel de juiste positie van de magnetische zuidpool te bepalen. Engeland belastte James Clark Ross met deze taak. Hij had de barre omstandigheden rond de noordpool goed leren kennen en beschikte over twee uitstekende schepen voor deze reis. De Fransen bleven niet achter en stuurden Jules Dumont d'Urville, ontdekkingsreiziger en etnoloog, die al onderweg was om een studie te maken over de volkeren in de Stille Zuidzee. Zijn belangrijkste vondst deed hij in 1820 toen hij tijdens een expeditie op de Griekse eilanden een antiek meesterwerk van rond 130 v.Chr. ontdekte: de Venus van Milo. Gedwongen door koning Louis Philippe zetten zijn beide schepen koers naar Antarctica, hoewel zijn schepen niet voor zo'n reis gebouwd en uitgerust waren. De jonge Verenigde Staten waagden hun eerste stap op het gebied van de ontdekkingstochten door luitenant Charles Wilkes met een squadron schepen richting Zuidpool te sturen. Begin 1840 kreeg de expeditie van d'Urville land in zicht -een panorama van spitse ijspieken en sneeuw- aan de zuidoostkant van Antarctica. Hij noemde het Adélie Land naar zijn vrouw (zie afbeelding links). De bemanning vond de kliffen te steil om te beklimmen en plantte de Franse vlag op een rotsachtig eilandje voor de kust onder begeleiding van het krijsen van een kolonie zwart-witte pinguïns, die d'Urville Adéliepinguïns noemde. Het kompas gaf aan dat d'Urville dichtbij de magnetische zuidpool terecht was gekomen. Hoewel het nog een eeuw zou duren voordat een volgende Franse expeditie het vasteland van Antarctica zou aandoen, waren d'Urvilles ontdekkingen voor Frankrijk genoeg om de smalle strook land van de kust van Adélie Land tot aan de geografische zuidpool op te eisen. (Het Antarctisch Verdrag uit 1961 wijst inmiddels alle soevereiniteitsclaims op het continent af)

DE AMERIKANEN
In 1841 waren de Britse en Amerikaanse expedities op weg gegaan naar de magnetische zuidpool. Hoe klein de kans ook was dat twee van de drie expedities elkaar zouden ontmoeten langs de duizenden kilometerslange kustlijn van Antarctica, het gebeurde toch! In dichte mist ontmoetten de Franse schepen van d'Urville één van de drie Amerikaanse oorlogsbodems. Doordat de Fransen de vlag hijsten, veronderstelden de Amerikanen dat deze met dit gebaar hun onderzoek geheim wilden houden. Dus gaf luitenant Charles Wilkes bevel weg te zeilen. Bij thuiskomst was d'Urville ervan overtuigd dat hij als eerste het vasteland van Antarctica in zicht had gekregen. Achteraf bleek uit de logboekverslagen dat Wilkes er tien uur eerder was. De expeditie van Wilkes was de slechtst voorbereide die ooit naar Antarctica is uitgevaren. De oorlogsschepen waren ongeschikt voor de stortzeeën van de zuidelijke ijszee. Eén van de schepen brak doormidden na een botsing met een ijsberg en verging. Nog erger was dat de kleding van de bemanning niet bestand was tegen het poolweer. Ondanks dat waren Wilkes en zijn mannen 2500 km langs de Zuidpoolkust gevaren zonder aan land te zijn geweest.

DE ENGELSEN
Hoewel het plan de magnetische zuidpool te localiseren in Engeland ontstond duurde het tot 1839 voordat de regering het nodige kapitaal bijeenbracht. James Clark Ross kreeg de leiding van de expeditie en twee marineschepen, de Erebus en de Terror. Beide schepen waren klein, langzaam en lomp, maar waren in tegenstelling tot Wilkes' schepen uitermate geschikt voor een tocht door het ijs. Ze hadden dubbeldikke dekken, een stevige romp en waterdichte schotten om bij botsing met een ijsberg zinken te voorkomen. De voedselvoorraad bestond naast gedroogd vlees en scheepskoeken uit ingeblikt vlees en groente, dat betrekkelijk nieuw was voor die tijd. Eind 1840 vertrok men, na een adempauze van enkele maanden, vanuit Tasmanië richting Antarctica. Teleurgesteld over het bericht dat d'Urville en Wilkes hem voor waren op zoek naar de magnetische zuidpool, besloot Ross de kust ten oosten hiervan te verkennen. Half januari 1841 was Ross slechts enkele kilometers van het vasteland, met sneeuw bedekte pieken en gletsjers tot 3000 m hoogte, verwijderd. Hij noemde het Victorialand, ter ere van de Engelse koningin. Enkele weken later zagen ze vanaf de ijszee twee actieve vulkanen op het vasteland die ze naar hun beide schepen noemden.

Ontdekking Ross Ice Shelf
Niet lang daarna ontdekten ze de enorme ijsklif, die zich loodrecht 50 à 60 m uit zee verhief en zich uitstrekte buiten hun gezichtsvermogen. De expeditie zag in de maanden daaropvolgend, varend langs het plateau, nergens openingen om dieper in Antarctica door te dringen. De ijsvlakte, de grootste van het continent en zo groot als Frankrijk, kreeg uiteindelijk de naam van zijn ontdekker. Ook vestigde Ross een record: nog nooit was een expeditie zó zuidelijk doorgedrongen. Bij de zeeëngte van McMurdo, genoemd naar één van de officieren, liet Ross het plan de magnetische zuidpool te vinden varen en zette koers naar Tasmanië. In 1842 wilde de expeditie de oostkust van Grahamland (Antarctic Peninsula) inspecteren gecombineerd met een poging het zuidelijke recordpunt in de Weddellzee te bereiken. Ross moest zijn inspanningen staken door de onberekenbare weersveranderingen (orkanen, sneeuwstormen en mist) en de positie van de ijsbergen. Daarop keerde de expeditie naar Engeland terug. Pas 50 jaar later hervatten de Britten hun onderzoekingen in het zuidpoolgebied.