Beroemde poolexpedities: De noordpool bedwongen

Tien jaar na Fridtjof Nansens poging om de noordpool te bereiken, vroeg Amerika's president Theodore Roosevelt hem de beste Amerikaanse ontdekkingsreiziger aan te bevelen een expeditie te leiden. De ervaren Nansen wees de jonge marine-officier Robert E. Peary (foto links) aan als de meest geschikte. Deze bereikte in april 1909 na twee mislukte pogingen het ultieme doel. Nu nog zijn er twijfels of Peary's expeditie wel exact de geografische noordpool heeft bereikt.

Peary's ambities

In 1886 had Robert Edwin Peary (1856-1920) de eerste van zijn vele expedities naar Groenland ondernomen. Hoewel Fridtjof Nansen ontdekt had dat het noordpoolgebied een grote met ijs bedekte zee was, wilde Peary toch als eerste het meest noordelijke punt op aarde bereiken. In tegenstelling tot Nansen was wetenschappelijke exploratie niet Peary's voornaamste doel. Hij was een marine-officier die zijn poging zag in termen van taktiek en strategie. Zijn tochten over Groenland, waarbij hij uiteindelijk de noordoostkust bereikte, waren eigenlijk alleen maar oefeningen. De laatste tocht overtuigde hem ervan dat hij de noordpool met slechts een kleine expeditie kon bereiken.

Eerste mislukte poging

Tussen 1893 en 1897 bracht Robert Peary het grootste deel van zijn tijd in Groenland door. Hij reisde kriskras door het noorden en kwam tot de ontdekking dat Groenland niet de juiste plaats was voor een vooruitgeschoven kamp voor de tocht naar de 90e breedtegraad: het ijs verplaatste zich relatief snel naar het zuiden langs de oostkust. Tijdens een verkenningstocht in 1902 verlegde Peary zijn beginpunt naar het Grant Land, de noordpunt van het Canadese eiland Ellesmere. Deze eerste poging het noordelijkste punt van de aarde te bereiken mislukte door slechte ijscondities en een dik sneeuwpak waar de sledehonden tot hun buik in wegzakten. Ook zorgde een blizzard voor brede geulen in het ijs. Toch was Peary waardevolle informatie over het pakijs te weten gekomen: de beweging van het ijs was hier van west naar oost. Ook leerde hij dat hij vanaf het einddoel snel zou moeten terugkeren om het spoor van de heenweg te kunnen volgen. De sleden zouden lichter en breder moeten zijn om makkelijker het hobbelige ijs en de plekken met ijsschotsen aan te kunnen. Verder zou er een schip gebouwd moeten worden dat in staat was de rand van het pakijs in de poolzee te bereiken. Een vooruitgeschoven ploeg moest de juiste route aangeven. De groep die de noordpool moest bereiken zou dan de vooruitgezonden ploeg passeren en zodoende krachten sparen voor de laatste etappe naar het einddoel.

Tweede mislukte poging

Juli 1905 ging het speciaal voor dit doel gebouwde schip de 'Roosevelt' (genoemd naar de president) op weg naar Groenland waar het Inuit (Eskimo's) en Siberische sledehonden aan boord nam. De Eskimo's zouden de hondenteams leiden en iglo's bouwen die gebruikt zouden worden als voorraadposten langs de route. Enkele Eskimovrouwen gingen mee om de kleding van de expeditieleden te maken van zeehonden- en walrushuiden, die ze zelf ook gebruikten. Peary had veel respect voor de Eskimo's vanwege hun reismethoden en de kunst zich in dit gebied te handhaven. De omstandigheden waren echter opnieuw ongunstig tijdens de tocht. Zeer lage temperaturen (-50° C), slecht, onregelmatig en bewegend ijs met brede watergeulen als obstakels hielden een succes tegen. Hun gemiddelde snelheid daalde tot 9 km per dag. Daarom zouden de voorraden nooit voldoende zijn gedurende de heenreis en terug. Toen Peary besefte dat hij weer zijn doel niet zou bereiken, besloot hij zó ver noordwaarts te gaan als geen enkele poolreiziger was geweest. Hij bereikte uiteindelijk een positie van 87° N.B., ruim 300 km van het einddoel, een nieuw record voor Arctica.

De Noordpool bedwongen

De 'Roosevelt' keerde terug naar New York met Peary aan boord. Hij voelde dat hij op een of andere wijze de noordpool spoedig zou bedwingen. Meteen begon hij met de organisatie van een nieuwe expeditie en in juli 1908 vertrok het schip weer met aan boord ook Peary's toegewijde hulp Matthew Henson. In Groenland werden 50 Eskimo's en 250 honden aan boord genomen. Begin september meerde het schip af bij Kaap Sheridan aan de kust van Ellesmere. In het najaar werden alle voorraden die nodig waren tijdens de tocht, die in het voorjaar van 1909 zou beginnen, naar de vooruitgeschoven post Kaap Columbia gebracht. Eind februari was Peary gereed voor een hernieuwde poging. Eén voor één verlieten de verschillende afdelingen de hoofdgroep van sleden en hondenteams en volgden het spoor van de eerste begeleidingsgroep die onderweg voorraadposten opzette. Peary's eigen ploeg, die als laatste het hoofdkamp zou verlaten, bestond uit 24 man, 19 sleden en 133 honden. Hun einddoel lag zo'n 640 km naar het noorden. De ploeg liep enkele keren vertraging op door grote stukken open water. Men trok verder toen die door bevriezing of beweging van de ijsplaten gedicht waren. Ook plekken met grote, drijvende ijsschotsen vertraagden het tempo. Nadat ze voorraadposten hadden ingericht, keerden de begeleidingstroepen één voor één terug naar Kaap Columbia. De laatste etappe werd afgelegd door Peary, Henson en vier Eskimo's. Ze beschikten over 5 sleden en 40 honden. In vijf geforceerde dagtochten liet Peary zijn ploeg de 200 km naar het einddoel afleggen. Op 6 april 1909 bereikten ze de plek die zij veronderstelden als het verst verwijderd van de evenaar: de geografische noordpool. Ze bleven er 30 uur, plantten de Amerikaanse vlag (zie foto links) op een berg sneeuw, voordat ze aan hun snelle terugtocht van nog geen drie dagen naar het basiskamp op Kaap Columbia begonnen.

Twijfels over Peary's tocht

Nog heden ten dage wordt door wetenschappers eraan getwijfeld of Robert E. Peary wel de eerste mens was die het ultieme doel heeft bereikt. De bewering van zijn landgenoot en collega-poolreiziger Frederick Cook, die een jaar eerder het punt had bereikt, werd al snel geloochtenstraft door meereizende Eskimo's. Cook had op 85° N.B. land gezien. In werkelijkheid had hij het uiterste noorden van Canada doorkruist. De twijfels omtrent Peary zijn ontstaan door de snelheid waarmee zijn ploeg de terugreis aflegde. Bovendien had hij niet door exacte berekeningen, maar meer door te gissen, het laatste deel van de route bepaald, wat onbetrouwbaar is in verband met de beweging van de ijs. Latere onderzoekingen hebben uitgewezen dat Peary waarschijnlijk enkele tientallen kilometers ten westen van de noordpool (89° N.B.) is uitgekomen. Na de Eerste Wereldoorlog hebben diverse onderzoekers per vliegtuig of luchtschip (waaronder Roald Amundsen - de eerste mens op de Zuidpool) over de 90e breedtegraad van het noordelijk halfrond gevlogen zonder er te zijn geland. Pas in 1948 lukte het vier Russen de geografische noordpool te bereiken door met hun vliegtuig op het pakijs te landen.