De eerste alpinisten

In de 18e eeuw kreeg de wetenschap steeds meer belangstelling voor het hooggebergte. Men wilde het ontstaan van deze natuurverschijnselen verklaren. Eén van de eerste alpinisten was de Zwitserse wetenschapper Bénédict De Saussure. Eind 18e eeuw kwam de bergsport in een grote belangstelling te staan, mede door publicaties van de Britse wetenschapper James Forbes en publicist Alfred Wills. Het was ook de tijd van de Romantiek, waarin de schoonheid van de Alpen in woord en beeld werd gebracht.

Bénédict De Saussure en zijn fascinatie voor de Mont Blanc

Horace Bénédict de Saussure (zie afbeelding inleiding), de geleerde die de mensen de ogen opende voor de schoonheid van de bergen, werd in 1740 in Genève geboren. Op jonge leeftijd beschikte hij al over grote gaven en met 20 jaar begon hij als natuurkundige naam te maken. In 1760 vertrok hij naar het bergdorpje Chamonix om de gletsjers te bestuderen. Hier zag hij voor het eerst de Mont Blanc. De besneeuwde top, die oprijst tot een hoogte van 4807 m. oefende al gauw een onweerstaande aantrekkingskracht op hem uit. De Saussure wilde een wetenschappelijk laboratorium oprichten op de hoger gelegen hellingen. Maar hij kon niemand vinden die hem wilde steunen bij zijn plannen. Zijn voornemen de berg te beklimmen lokte afgrijzen en ongeloof uit. Wel hadden boeren uit de omgeving tijdens de gemzenjacht rondgeklauterd over de lagere delen en gletsjers van de Mont Blanc, maar niemand had zich hoger gewaagd dan 1000 m. Men geloofde dat de bergtoppen bewaakt werden door draken en demonen.

Ondanks smeekbeden vond de jonge geleerde niemand bereid hem te vergezellen op een expeditie naar de top. Toch versterkte dit alles zijn voornemen de alpenreus te beklimmen. In feite was hij in hart en nieren alpinist, lang voordat het woord in gebruik kwam. Tijdens zijn tochten deed hij echter belangrijke onderzoekingen. Zijn bekende boek 'Reizen in de Alpen' wordt beschouwd als een mijlpaal in de toen nog jonge wetenschap der geologie. Hij gaf als eerste een logische uitleg aan de voortbeweging van de gletsjers, niet door geheimzinnige toverkrachten, maar door de werking van de zwaartekracht.

De Mont Blanc bedwongen

Bénédict de Saussure bleef tijdens zijn onderzoekingstochten hopen dat hij eens de Mont Blanc zou kunnen beklimmen. Hij loofde een beloning uit voor de eerste die een weg zou vinden naar de top. Vijftien jaar lang liepen alle pogingen op niets uit. Begrijpelijk, omdat men in die tijd geen idee had van klimtechnieken. De berg was een doolhof van ijsmuren, smalle richels, diepe spleten en reusachtige gletsjers, bedekt met puntige ijsbrokken. Behalve De Saussure was er nog minstens één persoon die de Mont Blanc onbeschrijfelijk mooi vond en dolgraag wilde beklimmen: Michel Gabriël Paccard, een jonge arts uit Chamonix. Na enkele mislukte pogingen ondernam deze in 1786 weer een aanval op 'onze' berg, zoals hij de Mont Blanc noemde. Om zijn instrumenten te dragen nam hij de onverschrokken gemzenjager Jacques Balmat mee. In tegenstelling tot Paccard ondernam Balmat de tocht alleen maar in de hoop beroemd te worden en de beloning te krijgen die De Saussure had uitgeloofd. Deze eerste geslaagde poging de top van de Mont Blanc te bereiken zonder de meest elementaire hulpmiddelen, zoals touwen, stijgijzers en ijshouwelen, werd overschaduwd door de prestatie die De Saussure een jaar later zelf leverde. Met een gezelschap van achttien man (er moesten veel wetenschappelijke instrumenten worden meegenomen) bereikte hij de top, maar moest noodgedwongen wetenschappelijke experimenten afbreken door de ijle lucht. Omdat De Saussure een bekend geleerde was, kwam zijn beklimming in alle kranten. Vele geleerden en avonturiers wierpen zich na het lezen van de De Saussures beschrijvingen van deze expeditie op de diverse bergtoppen en in de jaren die volgden werden allerlei bergen in de Alpen voor het eerst beklommen.

Stormachtige ontwikkeling van de bergsport

De opwindende bergsport kreeg nu zowel mannen als vrouwen in zijn greep. Zo was één van de eerste vrouwelijke alpinisten de Franse gravin Henriëtte d'Angeville, die in 1838 de Mont Blanc beklom. Veel vrouwen volgden die eeuw in haar voetsporen. Hun prestaties waren des te opmerkelijker, niet alleen omdat zij zich waagden op wat in die tijd gold als puur mannelijk terrein, maar tevens moesten zij klimmen in een lange rok. Daar droegen ze dan wel een lange broek onder. Twee topfiguren uit die tijd waren de Schotse geleerde James Forbes en de Zwitserse bioloog Jean Louis Agassiz. Samen deden zij uitgebreide experimenten op de Unteraargletsjer in Zwitserland en publiceerden daarover met de eerste waarnemingen over gletsjerverschuivingen. Later beklom Forbes de Jungfrau en verschillende andere bergtoppen in Europa. Op elk van zijn tochten nam hij een grote hoeveelheid instrumenten mee: barometers, thermometers, hygrometers, hypsometers ( hoogtemeters) en chronometers. Zijn werk werd van onschatbare waarde voor de wetenschap en de kennis van de omstandigheden in de bergen. Zijn enthousiasme voor de bergsport maakte de meeste indruk, vooral in eigen land.

De Romantiek en de bergsport

Eind 18e en begin 19e eeuw was de tijd van een literaire en artistieke stroming, bekend als de Romantiek, als antwoord op de wetenschappelijke benadering in de periode van de Verlichting. Door werken van schrijvers als Goethe, Rousseau, Byron en Shelley begon men de natuur –en vooral de bergen– te zien in een romantische waas van grote gevaren en idyllische schoonheid. Ook kunstschilders lieten zich inspireren tot het creëren van blijmoedige taferelen in een bergachtige omgeving (zie afbeelding links). Midden 19e eeuw hebben twee gebeurtenissen de belangstelling voor de bergsport nog aangewakkerd en een belangrijk tijdperk voor het alpinisme ingeluid. In 1851 slaagde een expeditie onder leiding van de Brit Albert Smith de top van de Mont Blanc te bereiken. In Londen organiseerde hij een drukbezochte lezing over de tocht met lichtbeelden die de belangstelling voor het alpinisme behoorlijk aanwakkerde. Nog meer indruk maakte het boek 'Zwerftochten door de hoge Alpen' uit 1854 van Sir Alfred Willis, een Engelse rechter en bergbeklimmer. Dit dramatisch en bezielend beschreven epos over de beklimming van de Wetterhorn (3700 m.) in het Berner Oberland ontroerde veel jonge mensen. De bergsport werd als opwindend en heldhaftig ervaren die geen andere sport of tijdverdrijf kon bieden. Het boek werd een mijlpaal in de geschiedenis van het alpinisme. Voor de bergsport braken nu gouden tijden aan.

Dit artikel is deel 2/11 van de special De geschiedenis van het alpinisme.