De eerste bergbeklimmingen buiten de Alpen

Dezelfde impuls waartoe sommigen eind 19e en begin 20e eeuw gedreven werden steeds zwaardere routes en rotswanden in de Alpen op te zoeken, dreef andere alpinisten naar onbetreden bergtoppen elders in de wereld. Naarmate de hoogste toppen in de Alpen bedwongen werden, trokken de ervaren bergbeklimmers naar verre hooggebergten zoals de Kaukasus, de hoogste toppen van Afrika, de Alpen van Nieuw-Zeeland voor nieuwe krachtmetingen en avonturen.

De Kaukasus

De eerste bergtocht buiten de Alpen vond plaats in 1868 in de Russische Kaukasus. Dit woeste gebergte, algemeen beschouwd als de scheidslijn tussen tussen Europa en Azië, strekt zich uit over een lengte van 1200 km. van de Zwarte Zee tot de Kaspische Zee. De expeditie van 1868 werd geleid door de Engelse alpinist en geoloog Douglas Freshfield. Hij werd begeleid door de bekende alpinisten en landgenoten A.W. Moore en C.C. Tucker. Daar de Kaukasus in die tijd vrijwel volkomen onbekend gebied was voor bergbeklimmers uit West-Europa, besteedde de groep het grootste deel van hun tijd aan het verkennen en in kaart brengen van de bergen en dalen. Ook vonden de drie mannen nog tijd als eersten een aantal toppen te beklimmen, waaronder de Kazbek (5047 m.) en de laagste van de tweelingtoppen van de Elbrus. De tweede top van de Elbrus, van bijna 5633 m. hoogte en daarmee de hoogste berg van Europa, werd pas in 1874 beklommen. De groep van Freshfield werd bijgestaan door plaatselijke gidsen uit Urusbieh, die imponeerden door hun behendigheid. De Urusbieh stammen voelden zich bijzonder thuis in de bergen, aangezien zij al gebruik maakten van een soort crampons (stijgijzers).

De volgende expeditie naar de Kaukasus, onder leiding van de Britten Clinton Dent en W.F. Donkin, vond plaats in 1886. Zij bereikten de top van de Gestola (5300 m.). Tijdens de tweede expeditie vertrokken Donkin en een derde Engelse alpinist, Henry Fox uit het basiskamp op de Ullauz gletsjer voor een poging de Kosjtan Taoe (5211 m.) te bedwingen. Niemand zag hen ooit terug. In 1889 vond een opsporingsploeg onder leiding van Douglas Freshfield hun laatste kamp, volkomen intact. In de volgende jaren tot de Eerste Wereldoorlog werden nog vele andere toppen in de Kaukasus voor het eerst bedwongen.

Het Pamirgebergte

Het Pamirgebergte vormt onderdeel van een serie bergketens, die gezamenlijk ook wel het 'dak van de wereld' worden genoemd. Het is een noordwestelijke uitloper van de Himalaya. De bergen zijn onderdeel van de hoogvlakte Pamir in Tadzjikistan met uitlopers naar Afghanistan, Pakistan, West-China en Kirgizië (zie kaart rechts). Van de vele toppen boven de 7000 m. werd de Kaufman Piek (7127 m.) lange tijd als de hoogste beschouwd. Hij werd voor het eerst beklommen in 1928 door een Duits-Russische expeditie. Het was de hoogste top tot dan toe die was bedwongen. Gezien de machtsverhoudingen in die tijd gaven de Russen de berg de nieuwe naam Lenin Piek. Zo heet de berg nog steeds. Vier jaar later constateerde men echter dat een andere top in de Pamirketen ruim 300 m. hoger was. Die kreeg de naam Stalin Piek ( 7495 m.) en ligt eveneens in Tadzjikistan. Na Stalins ontmaskering als medogenloze dictator liet Sovjetleider Chroetsjov de berg in 1962 omdopen tot Piek Communisme. Na de val van het communisme en de autonomie van de Sovjetrepublieken kreeg de berg in 1999 zijn oorspronkelijke naam Piek Samanid terug. De beklimming is uiterst gevaarlijk en slaagde pas met de achtste poging door een Sovjetgroep in1933.

Afrika

Voor de alpinist die naar Afrika reist valt er in de equatoriale zone van Oost-Afrika meer te beleven dan in de rest van dit continent. Daat staat in Tanzania de Kilimanjaro (zie afbeelding inleiding). De hoogste berg van Afrika (6447 m.) is een uitgedoofde vulkaan en wordt beschouwd als één van de mooiste bergen ter wereld en is tevens de hoogste vrijstaande berg op aarde. De hellingen glooien koninklijk omlaag vanaf de hoogste top (de Kibo) naar de weelderige tropenwouden aan de voet. De krater heeft een doorsnede van ruim 2 km. en de bovenste hellingen zijn bedekt met ijs. De Kilimanjaro is vele malen beklommen sinds de Duitse geleerde en alpinist Hans Meyer dit voor het eerst deed in 1889. Die constateerde toen al een gletsjerteruggang, hetgeen honderd jaar later bevestigd werd als gevolg van de klimaatverandering.

De één na hoogste berg in Afrika is de Kenia, 320 km. ten noorden van de Kilimanjaro. Dit is eveneens een uitgedoofde vulkaan, maar de hellingen zijn woest en steil. De meest spectaculaire beklimming van de Kenia komt op naam van drie Italiaanse krijgsgevangenen in een Brits interneringskamp. In 1943 ontsnapten ze met minimale leeftocht en een geïmproviseerde uitrusting: windjacks gemaakt van kampdekens en crampons van een autospatbord. Ondanks extreme weersomstandigheden, zoals tropische hitte op de hellingen en vrieskou en sneeuwstormen dichtbij de top bereikten zij hun doel. Ze keerden terug in het kamp, omdat ze ontdekten dat ontsnapping uit het door Engeland bezette Kenia onmogelijk was. Voldaan over hun beklimming en het bereiken van de laagste van de drie toppen van de Kenia, de Lenana (5430 m.) onderging het drietal de straf van enkele weken eenzame opsluiting.

In 1906 had een ander Italiaans gezelschap onder leiding van de graaf van Abruzzi de op twee na hoogste piek van Afrika, de Margherita Piek (5588 m.), de hoogste top van Mount Stanley, bedwongen. De berg is deel van de Ruwenzoriketen op de grens van Uganda en Congo-Kinshasa. De hele bergketen wordt ook wel met de romantische Engelse naam 'Mountains of the Moon' genoemd. De toppen zijn gewoonlijk door stormen en nevelen omhuld en pas in 1889, toen de Amerikaanse ontdekkingsreiziger Henry Stanley de bergen toevallig te zien kreeg, werd hun volle omvang bekend. De eerste expedities werden steeds teruggedreven door tropische stortbuien. Men heeft berekend dat er 350 dagen per jaar regen valt op deze berghellingen.

De Nieuw-Zeelandse Alpen als trainingsgebied

Dit bergmassief op het Zuidereiland is lager dan de Europese Alpen, maar met veel moeilijk te beklimmen toppen. De hoogste top, Mount Cook, is maar 3766 m. hoog (zie foto links). Het afbrokkelend gesteente, de vele lawines, gekloofde gletsjers en snel veranderende weersomstandigheden bieden voldoende problemen voor de doorgewinterde alpinist. Pas in 1894 werd Mount Cook voor het eerst beklommen door drie Nieuw-Zeelanders. Het duurde niet lang voor de andere zeventien toppen van meer dan 3000 m. werden bereikt en als trainingsplaats gingen dienen voor jonge alpinisten uit Nieuw-Zeeland. De beste alpinisten ter wereld werden geschoold door de moeilijkheden van ijs- rots- en weerstoestanden van deze bergketen. Onder hen o.a. Edmund Hillary, de latere bedwinger van de Mount Everest. De bergsport ontwikkelde zich laat in Nieuw-Zeeland, maar nóg later in een andere bergachtige streek: de Zuidpool. Hier beklommen in 1908 leden van de Zuidpoolexpeditie van Ernest Shackleton de top van Mount Erebus (4149 m.). Pas in 1966 werd de hoogste top, het Vinson Massief (5621 m.), bedwongen.

Dit artikel is deel 5/11 van de special De geschiedenis van het alpinisme.